آوريل ٢٠٠٩

نوشته چاپ نشده اي از ژرمن تيلين، مردم شناس

زندگي کردن براي فهميدنژرمن تيلين (١٩٠٧ -٢٠٠٧ ) را براي شرکتش در جنبش مقاومت و تبيعدش به اردوگاه هاي نازي ها در جنگ دوم جهاني مي شناسيم. ابراز نظر هايش را در دوران جنگ الجزاير از ياد نبرده ايم :

وي شکنجه را محکوم مي کرد و سعي داشت جلوي اعدام ها و عمليات تروريستي کور بر عليه شهروندان غير نظامي را بگيرد. کتاب هاي او در رابطه با مردم شناسي مغرب («هرم و پسر عمو ها» و «يکبار اتنو گرافي اي بود») يا تاريخ مدرن در رابطه با اردوگاه هاي نازي ها («راونسبورگ») و يا جنگ الجزاير («دشمنان مکمل»)رانيز مي شناسيم. دسترسي به آرشيو نوشته هايش پس از مرگ وي در ماه آوريل ٢٠٠٨ به ما اجازه داد تا چهره ديگري از تيلين را بازشناسيم : يک نظريه پرداز در زمينه علوم انساني. او بار ها در نظر داشت اثري در رابطه با شيوه پيشرفت در آموزش بنگارد.

 او از مشاهده اي ساده و شخصي آغاز کرده بود : درک خود او از مردم شويه در اورس الجزاير، محلي که بين سال هاي ١٩٣٤ تا ١٩٤٠ در آن زندگي کرده بود، نگاه وي متکي به مشاهداتش در محل و همچنين بر پايه تجربه اي که در وهله اول به نظر کاملا متفاوت مي آيد، يعني نقطه نظر يک تبعيدي سابق به اردو هاي نازي ها بود. او به اين نتيجه رسيد که در زمينه علوم انساني، هويت پژوهشگر به همان اندازه اهميت داردکه دانشي که جمع آوري کرده است : تجربيات شخصي پژوهشگر در کيفيت يک بررسي اجتماعي نقش تعيين کننده دارد. اين نظريه جديد که وي در اوايل سال هاي ١٩٦٠ ارائه داد با روحيه غالب آن دوران همخواني نداشت : در آن زمان همه روياي علوم انساني اي را در سر مي پروراندند که به اندازه علوم طبيعي عيني و فارغ از هر گونه رد و نشان شخصي باشد.

 ما در اين جا بخشي از يکي از متون چاپ نشده او را ارائه مي دهيم. مجموعه اين نوشته ها در کتابي به نام («گوشه هايي از زندگي») توسط انتشارات سوي، پاريس ٢٠٠٩ به چاپ رسيده است و نشان مي دهد چگونه تجربه زندگي يک فرد عملکرد علمي او را رهنمون مي شود.

 در سال ١٩٣٤ من هيچ تجربه اي نداشتم و خودم بر اين امر واقف بودم. براي احاطه بر تجربه اي که در حال زندگي کردن آن بودم و درک وقايعي که در مقابل چشم هايم مي گذشت، مي بايست در وهله اول داده هاي بسياري را جمع آوري کنم. چرا که براي درک ، ابتدا مي بايست آموخت و اگر ممکن باشد آموختن بايد مطابق نظم معيني باشد. جامعه شناسان و تاريخ دانان با شرايط مشابهي مواجهند : وقايعي اتفاق افتاده است که داراي تاثيراتي مي باشند. اما آنچه اهميت دارد دلايل بروز وقايع است. هنگامي که بايد دلايل تاثيرات را انتخاب و يا کشف کرد مي بايست ابتدا آن ها را نظم داد و الاهم في الاهم نمود.

شيوه گزينش اين ارجحيت دادن ها و به ترتيب کردن ها ( که همانا درک وقايع مي باشد) را چه چيز هدايت مي کند ؟ هيچ چيز به غير از تجربه اندوزي شخصي.بعد ها اين امر را آموختم که براي هر کدام از ما تنها تجربه اي موجه است که با عصب هاي خودمان در پوست و استخوانمان حس کرده باشيم. از تجربه پيش پا افتاده اي که هر فرد مي شناسد ـ و يا گمان مي کند که مي شناسد ـ يعني گرسنگي گرفته تا تجربيات عالي تر مثل در گيري هاي عميقتري که از خلال آن ها شخصيت ها قوام مي يابد و يا متلاشي مي شود، هيچ چيز و مطلقا هيچ چيز يکباره بوجود نمي آيد. درک کردن، متصور شدن و حدس زدن به معناي برقراري ارتباط با وجوه مختلف داده هايي است که از تجربيات ما کسب گشته شده اند و تنها منشا آن ها تجربيات است… شيوه کند و کاو و بررسي هاي ما مثل نت هاي يک قطعه موسيقي است که تجربيات ما به مثابه انسان، نغمه موسيقيايي را در آن مي دمد و بدون آن، قطعه ورق پاره اي بيش نيست.

چند کارشناس تاريخ، روانشناس و مردم شناس ـ کارشناس علوم انساني ـ وجود دارد که هنگام جمع آوري کارهايشان به مانند افراد کر مادرزادي هستند که نشانگان بمل ها و ديز يک سونات را کپي مي کنند ؟ما تنها به ديدگاه هاي يک فرد ـ يعني خودمان ـ کاملا دسترسي داريم، شناخت کامل آرا و نظرات ديگران غير ممکن است، تنها امري که ميسر مي باشد، جمع بندي و منظم کردن اوليه انديشه هايي است که در ذهن خودمان وجود دارد. اگر خود را نشناسيم، هرگز کس ديگري را نيز نمي شناسيم. و اگر جسارت آن را داشته باشم، شايد بتوانم بگويم که خود را نيز از خلال تجربيات زندگي مي شناسيم ؟ از خلال کوره تجربيات خودمان که به واقع از بدو تولد آغاز مي شود و به همين سبب مشابه الهاماتي است که به انسان هاي نادري توان آن را مي دهد تا از تجربيات درس بگيرند.سه شنبه ١٩ اکتبر ١٩٤٣، پس از ١٤ ماه زندان مرا با همه دست نوشته هايم به اردوگاه رانسبورگ منتقل کردند.

در آنجا و تنها در آنجا بود که به کلاس «انسان گرايي» پانهادم، درس در مورد جنايت و جنايتکارها، رنج و رنج کشيدگان، بزدلي و بزدلان، ترس، گرسنگي، وحشت، نفرت و تمام چيز هايي که بدون آن ها کليد شناخت انسان را در دست نداريم، همه اين پديده ها به صورت نطفه در جوامع ما وجود دارد و تنها زماني مي توان آن ها را بازشناخت که مدتي اين حيوان بالغ که در کالبدمان شکوفا گشته است را نظاره کرده باشيم.صحبت از جزئيات اين تجربه براي من آزموني است که حتي تصور آن نيز دشوار است، اما نمي توانم اين تجربه را بي اهميت محسوب کنم، نمي توانم از آن حرفي به ميان نياورم و بپذيرم که دو نوع شکست وجود دارد ـ شکست ديگران و شکستي که ما را له مي کند ـ دو نوع تحقير، دو نوع از خودبيگانگي، دو نوع شکنجه ـ شکنجه اي که متحمل مي شويم و آن بخشي که خود منشا آن مي باشيم ـ دو نوع کينه ـ آنچه خود حس مي کنيم و آنچه موجبش مي شويم.به صورت قريضي ، متوجه شرم و حيايي که حول هر آنچه به مواد خوراکي و خوردن ربط دارد، در کشور هايي که به صورت مزمن با معضل قحطي مواجه بوده اند، شدم. به صورت قريضي حس کرده و حتي به صورت طبيعي پذيرفته بودم ، اما هنگامي واقعا درک کردم که يک روز صبح سحر يخ زده، اشباحي متحرک را ديدم که همه با حرکتي يکسان براي آنکه نگاه ديگر اشباح متوجهشان نباشد به سرعت خود را به گوشه اي دور از ديگران کشاندند و در سياهي خوراکي هاي خود را بلعيدند، در حاليکه سکوت مطلق حکمفرما بود، تنها صداي دهشتناک دندانهايي که چيزي را مي جوند، لبهايي که مي مکند و بزاقي که خيس مي کند مي آمد و صداي آرواره هايي که براي فرو دادن باز و بسته مي شوند.

در فاصله بين اين دو دوران، مجموعه اي از شناخت را کسب کردم که به جرات مي توانم بگويم براي تکميل آموزش علمي ام نقش تعيين کننده اي داشت و تاثير آن دست کم به اندازه تمام سالهايي بود که وقف تحصيل کردم.اينجا بايد تاکيد کنم که گزارشات «علمي» ـ يعني بر مبناي مشاهدات ديگران ـ اشتباه و نادرستند : براي شناخت از يک جمعيت بايد هم در ميان آن «زندگي» و هم به آن «نگاه» کرد. به همين دليل است که آنهايي که زندگي مي کنند بايد نگاه کردن به ديگران را فرا گيرند و آن هايي که فقط نگاه مي کنند مي بايست ياد بگيرند با مردم زندگي هم بکنند. انتخاب با خود آن هاست، هر کدام را مي خواهند !در سال ١٩٤٦ در دوران خستگي مفرط پس از زندگي در بند در آلمان، يک انستيتوي بين المللي از من خواست تا گزارش بررسي علمي خود در سال هاي ١٩٣٤ تا ١٩٤٠ در الجزاير را برايشان بفرستم.

 سه دست نوشته اصلي ام مفقود شده بود، مطالب جمع آوري شده در آن دست نوشته ها داراي چنان دقتي بود که باز نويسي آن ها تنها با رجوع به حافظه ناممکن مي نمود. تنها چند برگ نوشته پراکنده بر جاي مانده بود، مرور چرک نويس هاي جسته و گريخته ـ که تنها متعلق به دوره اول ماموريت بود را آغاز کردم اما نمي توانستم از مقايسه ذهني آن ها با سطحي که در دوره دوم ودر آخر دوران «اقامت اجباري» به آن رسيده بودم ، اجتناب ورزم.ديگر تنهاکاستي هاي مطالب به چشمم مي آمد ـ منظور همين مطالب جسته و گريخته ايست که در خانه خالي و متروک شده ام باز يافته بودم. با اين حال از لحاظ اخلاقي خود را موظف مي دانستم که اين خدمت علمي را که براي انجام آن به من اعتماد شده بود انجام دهم و به دليل داشتن چنين ديني تلاش کردم تا مجددا نوشته هاي مفقوده را تهيه نمايم.در عين حال، مفهوم «مايملک عمومي» فکر مرا به خود مشغول مي کرد : حس مفيد بودن به صورت عيني مي توانست مرا وادارد تا علي رغم خستگي جسمي مداوم، بي حوصلگي و عدم انگيزه زندگي از تلاش باز نايستم. اما به غير از توجيه صرفا اداري براي کاري که از من خواسته شده بود، تهيه اين ليست در عمل به چه کاري مي آمد ؟براي آنکه تجربه اي که کسب کرده بودم اين شانس را داشته باشد تا روزي براي کسي مفيد واقع شود و به کاري آيد، تصميم گرفتم نام اثر را «راه کار هاي بررسي اجتماعي در کشور بربر ها» بگذارم، تا بررسي ام مشخصا به سمتي که برايش در نظر داشتم، يعني جهت گيري علمي سوق يابد. وقتي از پاريس به ميان قبيله اي آفريقايي که بايد مورد بررسي قرار گيردرويم، چه بايد کرد ؟در نظر داشتم دست به يک وقايع نگاري جدي، کارشناسانه و خشک ـ يعني در يک کلمه «علمي» بزنم، مشکلات مادي و فکري اي در سر راهم قرار گرفت و راه حل هايي براي آنها يافتم و سپس راه حل ها را بازبيني مجدد کردم. اما براي بازيابي خاطرات افريقا (که تنها ٥ سال از وقوع آن ها گذشته بود) ابتدا لازم بود با مشقت خاطرات و جراحت هاي داغ گذشته نزديک را از خود دور سازم. هنگامي که پوسته خاطرات نزديک کنار رفت چشمه روشن و زلال يادمانده هاي گذشته فوران کشيد و با سيلاني که هيچ چيز مانع پيش روي اش نبود به جلو رفت…تا چند روز اين گذشته مانند پرده اي که زمان حاضر را مي پوشاند فضاي خفقان آوري بوجود آورد : از وراي آن مجددا به تنفس پرداختم. اما زماني که خواستم قسمت آخر کارم را جمع بندي کنم، مجددا همه چيز در هم آميخت و رشته ها در هم پيچيد: از يک سو رشته مشاهدات علمي که به خيال خود عيني بودند و از سوي ديگر ، شناخت ناشي از زندگي و سرشار از شور انسانها و شرايط زيستشان…بر اساس راحت طلبي متداول در شيوه کار دانشگاهي و به دليل ميل به راضي کردن افرادي که قرار بود متن خويش را برايشان ارسال کنم، تلاش کردم تا مانع از تداخل اين دو جهت گيري متفاوت شوم ـ اما قادر نشدم خود را مجاب سازم که مي بايست آن دو را کاملا مجزا نمود. به نظرم مي آمد ( و هنوز هم بيش از پيش بر اين باورم) که براي سخنوري در رابطه با علوم انساني جمع آوري اطلاعات صرف کافي نيست و يک تجربه واقعا زندگي شده، عميق و چند وجهي جوهر واقعي شناخت نوع بشر را تشکيل مي دهد : تنها با زندگي کردن وقايع است که قانع مي شويم که پديده هايي که زندگي کرده ايم کليد شناخت پديده هاي مشاهده شده را به دستمان مي دهند… تنها افراد نادري که داراي روح سرکشي باشند قادرند گاه، تجربه ديگران را درک کنند، اما اکثر افراد تنها آنچه را مي شناسند و درک مي کنند که خود انجام داده و شخصا و با دقت زندگي کرده و فراگرفته اند. برعکس اين امر هم صادق است، هر کس که مي خواهد خود را خوب بشناسد، مي بايست بتواند تجربه شخصي خود را با نگاه يک بيگانه به تماشا نشيند.

 اگر مي توانستيم به چنين شيوه اي و با در نظر گرفتن دو مرجع عمل کنيم ، شايد جلوي اشتباهات فاحشي گرفته مي شد.باري ، هنگامي که صفحه آخر متن خود را به پايان رساندم با اندک بار خاطري متوجه شدم که از جهتي با آنچه مي خواستم ( يعني انتقال شيوه اي از فراگيري حرفه ام به ديگران) منطبق است، اما با آنچه از من خواسته شده است همخواني ندارد : گزارشي براي يک مجله علمي بين المللي. بعد از حذف برخي فصل ها که به نظرم خيلي زنده مي آمد، دست نوشته را به باجه پست بردم، و بقيه نوشته به داخل کشو ي ميزي رفت و همانجا باقي ماند.هنگامي که قرار شد دو ديدگاه متفاوت از يک گذشته واحد را با هم رويارو سازم، هدف من باز تعريف نوعي از آموزش در زمينه علوم انساني بود. اين نوع از آموزش را ابتدا از خلال برخي پديده هاي مشاهده شده، دنبال کردم و سپس از وراي مجموعه اي از رويداد هايي که زندگي کرده بودم ـ دسته اول با دقتي بي خدشه و عدم جانبداري دنبال شده بود و دسته دوم پديده ها با شور و احساس زندگي شده و هيچ آدابي و ترتيبي براي آنها در نظر گرفته نشده بود.مشاهده يک تمدن، و مشاهده خويشتن در زماني که به تماشاي آن نشسته ايم دو امر مجزا مي باشند : بين سال هاي ١٩٣٤ تا ١٩٤٠، من تنها به آنچه مي ديدم توجه داشتم و مي خواستم به بهترين وجهي که مي توانم تشريحش کنم، اما چند سال بعد مجبور به بازگشت به خويش شدم، امري که بدون آن هيچ مشاهده واقعي اي ميسر نيست و هر جامعه شناسي بايد يک روز انجام دهد. جامعه شناسي به چه معناست ؟ مردم شناسي چه مفهومي دارد ؟ در وهله اول زير سوال بردن اساس زندگي فردي که خود را وقف شناخت آن کرده است.

 تنها پس از اين زير سوال بردن است که مي توان عملکرد يک تمدن را نظاره کرد، و متوجه شد چه چيز هايي در آن تمدن قادر خواهند بود در مقابل تکان هاي ناشي از جريان زندگي مقاومت کنند ـ مشاهده علف هايي که در جريان فشار آب خم شده اما بر زمين مي مانند و آن هايي که ريشه کن مي شوند.هنگامي که گذار بين «انديشه وحشي» (چنانچه کلود لوي استراس مي گويد) و «انديشه مدرن» را بررسي مي کنيم، متوجه مي شويم که علومي که به آن ها دقيق اطلاق مي شود و علوم انساني در دوسوي کاملا متقابل رشد کرده اند.انسان وحشي مي پنداشت که بخشي از جهان است و در آن نقش دارد، يک ستاره، يک حيوان معين، يک جهت گيري يا يکي از روز هاي هفته هيچ کدام با سرنوشت وي و با وجودش بيگانه نبود، تا اين حد که مشخص کردن مرز بين خود و آن ها با قطعيت برايش دشوار مي نمود ( ياد آور شويم که هم اکنون نيز اين نماد انسان وحشي بصورت وسيع در دوران ما و در پايتخت هايمان به چشم مي خورد ـ کافي است به خوانندگان پرشمار طالع بيني از روي نجوم و ماه ها توجه کنيد). بر عکس همين انسان (که از مرز هاي خويش با سياره مريخ هم مطمئن نبود) بدون ترديد خود را از جوهري متفاوت نسبت به افرادي که از قبيله او نبودند مي شمارد.کارشناسان فيزيک، شيمي و ستاره شناسي بي شک خود را از موضوع بررسي هايشان مجزا مي دانند، امروز «انسان گرايان» خود را بخشي از جهان مي دانند : در علومي که اصطلاحا دقيق نام دارد، مثلا وقتي يک پژوهشگر پديده اي را با ميکروسکوپ مشاهده مي کند سه چيز مجزا وجود دارد : چشمان وي که مشاهده مي کنند، ابزاري که از آن استفاده مي کند و موضوع مورد بررسي ـ و اين عمل در فضاي با شکوه سردي (که به آن فضا علمي گفته مي شود) انجام مي گيرد… در علوم انساني ، بر عکس، مشاهده کننده، عينک هايي که بزرگ مي کنند و ميکروبي که روي شيشه دست و پا مي زند تنها با ديواره هايي شکننده از هم سوا مي شوند، و اين در حالي است که «آزمايش » معمولا همزمان با وقوع رويداد انجام مي شود و ميکروسکوپ ها را پر از گل و لاي مي کندو باکتري هاي عصباني را بر سر و گردن آزمايش کنندگان مي پاشاند.اين همبستگي اساسي بين مشاهده کننده و مشاهده شونده و کندي در درک آن به ما نشان مي دهد چرا علوم انساني بيش از ديگر علوم در يافتن لغت هاي مناسب و مشخص دچار دشواري شده است و بار گران گذشته را بر دوش کشيده است : مي توان از شيمي و ستاره شناسي مدتها سخن راند بدون آنکه ازکارشناسان شيمي و يا نجوم شناختي داشت ـ اما قبل از نگاشتن کلمه «مردم شناس» در زير يک بررسي بايد بسيار دقت کرد و تعريف مشخصي از آن ارائه داد.

لوموند دیپلوماتیک.