نویسنده : محمد رفیق رجا

احزاب اسلامی واز جمله جمعیت اسلامی , پس از انکه “شعارهای اسلامی” آنها, بی تاثیر شد به بحران افرینی قومی وجنگ تباری روی آوردند. بیش از دو دهه است که عملا احزاب اسلامی ازاخلاق واعتقادات دینی, روی بر تافته ورهبران آن, در پوشش حق خواهی قومی برای تصاحب قدرت , افغانستان را در بحران “فقر وجنگ” به گروگان گرفته است.آخرین نمونه ی این گونه بحران؛ تهدید استاد عطا است. زمان  که او از ولایت بلخ, بر اثر “پاکسازی قومی نوبتی” عزل شد ,جمعیت اسلامی در یک بیانیه شتاب آلود,به دفاع از اسلام ,منافع ملی وقومی مردم افغانستان , پرداخته است.

بی تردید که اشرف غنی, ازموضع عدالت, قانونیت وملی سازی کشور, به خلع قدرت سران جهادی وقومی نه پرداخته است بلکه او؛ از همان نخستین روز های تصاحب قدرت دولتی, از موضع کاملا قومی وفاشیستی به تصفیه ای نژادی مصروف است.

احیاء دوباره طالبان , اوردن گلبدین وداعش سازی سمت شمال, اوج جنگ های تباری است که با عقب نشینی مداوم وباج گیری رهبران به اصطلاح قومی , افغانستان هر سال ,از بحران به بحرانی دیگری گیر می افتد. عوامل اصلی جنگ تباری وادامه ان به طور مختصراین ها است:

یک. سران قومی وجهادی: آنهاخود, از بانیان اصلی وادامه دهنده گان جنگ تباری در افغانستان است.این جنگ چنانچه خود انها به دروغ مدعی است؛ برای تامین “حق تعیین سرنوشت ملیتها” نیست.زیرا حق تعیین سرنوشت ملیتها ,از بنیاد؛ با تفکر بنیاد گرای واسلامی متفاوت است. به همین دلیل اکنون؛ رهبران اقوام, به همه ای خواسته های شان رسیده است.اما تبعیض وستم قومی در کشور هم چنان پا بر جا است.

دوم: نبود جریان ملی: شخصیت های ملی ونسل کنونی نتوانستند در فرصت پس از یازده سپتامبر,جریان ملی وفرا قومی را ایجاد نمایند.

سوم: عامل خارجی: بحران قومی قدرت واحیاء سلطه مجدد حکومت قبیلوی در کشور, زمینه های سیاسی وذهنی, حضورنظامی خارجیان در کشور را ممکن ساخت. فقدان استقلال اقتصادی ,سیاسی ومداخله ی نیروهای خارجی به ادامه بحران نزاع قومی کمک نمود.

اکنون اشرف غنی به حمایت نظامیان خارجی  با هدف  تجدید حاکمیت قومی , زمینه های فروپاشی افغانستان را فراهم آورده است. با حذف سران جهادی وتباری “فاشیسم قومی در ارگ” با تکیه بر سپاه امریکایان نمی تواند به آنچه که انها می خواهند برسند . بلکه راه را, برای حرکت های ملی وسرنوشت سازویا تجزیه افغانستان, باز خواهند نمود.البته هرکدام حاصل که, از این وضعیت پدید آید به دها عوامل دیگری نیز تعلق دارند.از جمله آن عوامل: اوضاع منطقه وتحرک نیروهای داخلی است که می تواند مسیر اینده سرنوشت کشور را تعین نمایند. اما انچه که قطعی است این است که سرنوشت مردم ازگروگان رهبران قومی  نجات یافته واحتمال عبور از وضعیت کنونی افزایش می یابد. وضعیت  که  اکنون به نام شرکت اقوام در قدرت سیاسی ,اما در واقع سهم خواهی رهبران جهادی وقومی, واقعیت اصلی “جنگ تباری” در افغانستان را تشکیل می دهد.پشتونها,ازبکها , هزاره ها وتاجیکها هر کدام هیزم این نوع جنگ تباری است.

نتیجه: دفاع از این یا آن رهبرقومی ؛ هرگز راه حل نیست. در قدرت ماندن رهبران قومی وسران جهادی , به ضررومانع” پروسه ایجاد ساختار سیاسی” برای حق تعیین سرنوشت ملیتها است. دفاع ازجمعیت اسلامی, در جنگ با حزب اسلامی ویا اشرف غنی , تبعیض وبی عدالتی در افغانستان از بین نخواهند رفت.جمعیت اسلامی که به چندین پاره های داخلی خود ,در جنگ وتصفیه حساب های شخصی ومحلی مصروف است, نمی تواند مدافع حق تعیین سرنوشت اقوام وملیت ها باشد.

برای ملی سازی قدرت سیاسی, احزاب سیاسی وملی نیاز جامعه امروز ما است.احزاب سیاسی وقومی کنونی مانع رسیدن به “سیاست ومدیریت ملی” است .

اشاره: غلام‌محمد محمدی از تاریخ‌نگاران کوشا و نام‌آشنای افغانستان است که سال‌های درازی‌ست برای روشن شدن فصل‌های کورِ تاریخ افغانستان پژوهش می‌کند. آقای محمدی نزدیک به بیست سال است که در محور تحولات و تعاملات افغانستان با پاکستان و در کل، تحولات منطقه قلم‌فرسایی کرده/می‌کند و در این زمینه از او کتاب‌ها و مقالات بی‌شماری به نشر رسیده است. از آنجا که بحث خط مرزی دیورند این روزها تیتر نخست و درشت رسانه‌ها و محافل سیاسی کشور است، روزنامۀ ماندگار با آقای محمدی گفت‌وگویی را ترتیب داده است که پیش‌کش خواننده‌گان گرامی می‌شود.

*هدف شما از پافشاری برای بسته شدن مرز دیورند چیست؟
هدف ما از بسته شدن مزر دیورند، از لحاظ سیاسی و فزیکی در تفاهم با دولت پاکستان، یک هدف ملی یعنی نجات مردم افغانستان از بحران موجود و ختم دشمنی ۷۰ ساله میان زمام‌داران قبیله‌گرای افغانستان و زمام‌داران پاکستان است، زیرا به نسبت مداخلۀ سه کشور (افغانستان، پاکستان و هند) در امور داخلی یک‌دیگر، تاوان اصلی را مردم افغانستان می‌پردازند و مرز دیورند در چهل سال اخیر، به دهلیز مرگ برای شهروندان افغانستان تبدیل شده است.
یعنی تمام مخالفان دولت‌های افغانستان از تنظیم‌های جهادی تا القاعده، طالب و داعش همه از پاکستان تجهیز، تمویل و اعزام می‌شوند و هر روز، هفته و ماه، صدها تن قربانی باز بودن مرز دیوند می‌شوند؛ لذا بسته شدن راه آدم‌کشان، راه تروریستان، راه انتحاریان، قاچاق‌بران و سلاح‌فروشان، صددرصد بر بنیاد منافع شهروندان افغانستان است.
*ادعا می‌شود که به جای پاکستانی چرا شما به گونۀ جدی خواهان بستن مرز دیوند هستید، پاسخ شما در این زمینه چیست؟
بلی! ما به طور جدی خواهان بستن مرز بین‌المللی دیورند هستیم. از بهر این‌که متضرر اصلی در بحران هفتاد سال قبل و امروز، مردم افغانستان بودند/هستند، در قدم دوم، پاکستان و در قدم سوم، هندوستان و بعد از آن، تمام منطقه و جهان. حالا بستن مرز دیورند، برای مردم افغانستان اهمیت حیاتی دارد، یعنی دروازۀ مرگ بسته می‌شود.
از اراکین ترسو و جبون دولت بپرسید که چرا اطراف خانه‌های‌ شان را سنک‌های سمنتی، سیم‌های خاردار، گیت و یا پاتک گرفته‌اند؟ کوچه‌های و جاده‌های را به محیط‌های وحشت تبدیل کرده‌اند. اگر احساس انسان‌دوستی، وطن‌دوستی و افکار عالی سیاسی داشته باشند، باید مرز دیورند را به‌جای کوچه‌های خود ببندند.
*ادعا می‌شود که صدا بلند کردن و بین‌المللی خواندن مرز دیورند، به نفع پاکستان و خیانت ملی است، باور شما در این زمینه چیست؟
بر خلاف این ادعا، تلاش برای بستن مرز دیورند (دهلیز مرگ)، وجیبه و ظیفۀ ملی هر شهروند افغانستان است. وقتی موسی شفیق، نخست‌وزیر جسور و با درایت افغانستان قضیۀ یک‌صدسالۀ آب هلمند را با کشور شاهی ایران حل کرد، در آن زمان، گروه‌های کوتااندیش، او را به آب‌فروشی متهم کردند، سرانجام به وسیلۀ نوراحمد نور در زندان پلچرخی به همین اتهام به شهادت رسانده شد، اما با گذشت سال‌ها، حالا کار او را شایسته می‌خوانند، بالای قبرش اکلیل گل می‌گذارند و جاده‌یی را به نامش نام‌گذاری می‌کنند. پنجا شال بعد، بالای قبرهای مال نیز اکلیل گل خواهند گذاشت. بستن مرز بین‌المللی دیورند نجات شهروندان افغانستان است تا تأمین منافع پاکستان.
*نظر شما در مورد امضای تفاهم‌نامۀ امنیتی در ۲۴ ثور ۱۳۹۴ و پروسیجر سه‌جانبه میان افغانستان، پاکستان و آیساف در ۱۶ حمل ۱۳۹۴ و تفاهم لندن میان آقای حنیف اتمر و سرتاج عزیر در اوایلِ ماه حمل ۱۳۹۶ که به پاکستان اجازه می‌دهند تا در امتداد مرز دیورند تأسیسات امنیتی-نظامی بسازد، چیست؟
قرار گزارش روزنامۀ ویسا، تفاهم‌نامۀ امنیتی ۸ ماده و سند شاپ ۲۱ ماده دارد که مادۀ ۲۰ و ۲۱ آن نه‌تنها به پاکستان، بلکه به افغانستان نیز اجازه می‌دهد تأسیسات مورد نیاز خود را در امتداد مرز دیورند بسازد و بر بنیاد گزارش همین روزنامه، در هفتۀ اول ماه حمل ۱۳۹۶ در کنفرانس لندن نیز در این مورد توافق شده است. اگر دکتر غنی به معضالۀ دیورند و حل آب‌های جاری با پاکستان حل اختلافات ملی در توزیع عادلانۀ قدرت، حل اختلاف شناس‌نامه‌های برقی بر بنیاد ارادۀ مردم، حل اختلافات زبانی، تصویب قانون تحصیلات عالی بدون تعصب و به گونۀ عادلانه پایان دهد، او را گاندی افغانستان می‌خوانیم و در انتخابات بعدی حاضریم حتا برایش کمپاین کنیم.
*در این روزهای بالای آقای دکتر لطیف پدرام، رهبری حزب کنگرۀ ملی افغانستان و عضئو مجلس نماینده‌گان اتهاماتی وارد می‌شود که گویا از پاکستان پول می‌گیرد و به نفع پاکستان، مرز دیورند را مرز بین‌المللی می‌خواند و به رسمیت می‌شناسد، باور شما در این زمینه چیست؟
در این کشور به حدی خیانت، پول‌دوستی، بی‌هویتی و جدان‌فروشی اوج گرفته است که هر حرکت عادلانۀ انسانی و منطقی را به پول محاسبه و معادله می‌کنند. دیده می‌شود که دیگر معیار انسانیت و اسلامیت برای بسیارها، پول است. نمی‌دانم دکتر پدرام چگونه پاسخ می‌دهد، اما من هشت سال پیش در تلویزون طلوع گفته بودم: “افغانستان یک وجب از مرز دیورند به آن طرف از لحاظ تاریخی و حقوقی حق ندارد.” از سال ۱۳۸۴ تا کنون، ده‌ها مقاله و چندین عنوان کتاب در این رابطه نوشته‌ام که از جمله، چهار جلد آن به نسیت نداشتن پول، از چاپ مانده است. اگر پاکستان پول می‌داد برای من می‌داد تا این کتاب را چاپ می‌کردم. این ادعا بسیار جاهلانه، خصمانه و عقده‌مندانه گفته می‌شود، به اصلاح عامیانه، “خاک خشک به دوار نمی‌چسپد.” ایجاد نظام فدرالی حل اختلاف با پاکستان و حل عادلانۀ مسایل ملی جز برنامه‌های حزب کنگرۀ ملی افغانستان بوده و است که این را همه می‌دانند.
من یکی از طراحان و حامیان بستن مرز دیورند هستم، مدت ۱۹ سال در این زمینه پژوهش کرده‌ام، با عصاچوب و پای پیاده می‌گردم و در موتر ملی‌بس سوار می‌شوم، اگر پول می‌گرفتم، موترهای لکس می‌داشتم.
*مدعیان تجزیۀ پاکستان می‌گویند که شما با اقدامات و اظهارات صریح برای بستن مرز دیورند، اختلاف ملی را دامن می‌زنید و از زبان شما بوی نفاق می‌آید و وحدت ملی را خراب می‌سازید، خودتان چه می‌گوید؟
در این کشور نه ملتی وجود دارد و نه وحدتی. ۲۷۰ سال است که دولت ملی و مردمی، اختلاف ملی، اختلاف زبانی، اختلاف قومی، اختلاف تنظیمی و… تا مرز انقطاب اجتماعی رسیده است. سه دور انتخابات ریاست‌جمهوری جعلی و تحمیلی با فشار انگلیس و امریکا برگزار شد، هشت سال است قانون تحصیلات عالی و ۵ سال است قانون ثبت احوال نفوس در باتلاق اختلاف ملی سرگردان است. واضح و روشن می‌گویند که یا حاکمیت ما، زبان ما و هویت ما را بپذیرید یا اگر نپذیرید وحدت ملی خراب می‌شود.
ما می‌گوییم، اکر وحدت به اصطلاح ملی، این‌قدر مزخرف و غیر انسانی و توأم با بی‌عدالتی باشد، اگر خراب می‌شود، بهتر است امروز خراب شود، غیر از عدالت اجتماعی، آن‌هم برای همه اقوام شریف ساکن کشور، به هیچ واژۀ مزخرفی از این قبیل عقیده و احترام نداریم.
در این کشور ۲۴ ملت زنده وجود دارد که مانند ۲۴ درخت میوه در یک باغ هستند. برادران غذاب‌کشیده و عقب نگه‌داشته شدۀ پشتون ما صرف یک ملتی از ۲۴ ملت هستند. اقلیت و اکثریتی در این کشور بدون احصایه‌گیری ملی و معیاری وجود ندارد. همان ملت‌های بزرگ‌تر هم زیر چهل درصد شاید باشند. تعداد از جهالت‌پسندان می‌گویند که دیگر درخت‌های میوه را از این باغ قطع کنید، تنها شفتالو باشد و شما هم شفتالو شوید.
ما می‌گوییم، ما سیب هستیم، انار هستیم، انگور و… هستیم. یعنی ما ازبیک، هزاره، تاجیک و… هستیم. انار، انگور، توت و سایر میوه‌ها… حتا در شفتالو پیوند نمی‌شوند، چه رسد که همه شفتالو شوند.
این‌که می‌گویم ما «افغان» یا «اوغان» نیستیم، استدلال ما منطقی است. اگر یک برادر پشتون شهروند هندوستان، تاجکستان یا ازبیکستان باشد، از او بپرسند، کی هستی؟ نمی‌گوید من هندو هستم، تاجیک هستم یا ازبیک هستم و نباید هم بگوید، بلکه می‌گوید و باید بگوید: من هندوستانی، تاجکستانی یا ازبیکستانی هستم. یعنی یک “ی” نسبتی یک شخص را به یک محدودۀ جغرافیایی یا یک کشور پیوند می‌دهد. ما نیز تاجیک، ازبیک، هزاره، بلوچ، پشه‌یی با نورستانی و با استدلال علمی «افغانستانی» هستیم. اوغان مساوی به پشتون که مُعرب آن «افغان» می‌شود.
اما در رابطه به غایلۀ اخیر که به اساس تفاهم‌نامه‌ها و استناد امضا شده به وسیلۀ دولت آقای داکتر غنی با پاکستان به شمول آیساف و ناتو امضا شده، هم دولت پاکستان و هم دولت افغانستان حق دارند در امتداد مرز بین‌المللی دیورند. برای جلوگیری از صدور، عبور و مرور تروریستان و دشمنان نظم و امنیت، تأسیسات نظامی-امنیتی بسازند و مرز را کنترل کنند. از تصمیم هر دو کشور ستایش و حمایت می‌کنیم و مرز دیورند را مطابق شواهد، مدارک و اسناد رسمی امضا شده و تصدیق از سوی زمام‌داران افغانستان سازمان ملل متحد، سازمان‌های حقوقی بین‌المللی و کل کشورهای اعضای سازمان ملل مرز بین‌المللی و رسمی می‌شناسیم و خواهان بسته شدن این دهلیز مرگ هستیم.
اگر با گفتن حقایق، این‌قدر خاین محسوب شویم، کسانی که طی ۱۷۸ سال بیش از بیست معاهده و سند را در فروش و واگذاری خاک به بیگانه‌گان در بدل گرفتن پادشاهی، ریاست‌جمهوری و حفظ قدرت امضا کرده‌اند، جرم و خیانت اجدادشان را که به آنان افتخار می‌کنند، خودشان محاسبه کنند.
*ادعا می‌شود که در شرایط اجتماعی، سیاسی، نظامی و امنیتی که قرار داریم، وقت مطرح کردن حل قضیه‌یی دیورند با پاکستان نیست، بگذارید، افغانستان نیرومند شود، آنگاه تا پل اتک که مرز حکومت احمدشاه ابدالی بود، پس بگیرم، دلایل شما از مطرح کرد آن در شرایط موجود چیست؟
وقتی عبدالرحمان خان معاهدۀ دیورند را در سال چهاردهم پادشاهی‌اش، درحالی‌که ۱۶۰ هزار نیروی نظامی قهار و خون‌آشام داشت و در اوج قدرت استبدادی بود، امضأ کرد، از مناطق آن‌طرف دیورند امروزی یک وجب هم در تصرف میر آهنین نبود، تمام آن مناطق را ابتدا رنجیت سنگ، حاکم پنجاب اشغال کرده و از رنجیت پیش از مرگش، انگلیس‌ها گرفته بودند. یعنی مناطق آن‌طرف دیورند حدود ۲۵ سال در تصرف رنجیت و از ۱۸۴۵ تا ۱۸۹۳ م مدت ۴۸ سال به طول کامل در تصرف انگلیس‌ها بود و در ضمن، براساس ۵ معاهده (معاهدۀ سه جانبۀ لاهور ۱۸۳۸، معاهدۀ دوستانۀ قندهار ۱۸۳۹ و معاهدۀ اول جمردو ۱۸۵۵، معاهدۀ دوم جمرود ۱۸۵۷ و معاهدۀ گندمک۱۸۷۹) و خاک‌فروشان دیگری مانند سلطان محمدخان طلایی و سرور یار محمدخان، مناطق آن‌طرف را سال‌های پیش فروخته بودند. عبدالرحمان خان کدام منطقه‌یی را جدید به انگلیس‌ها نداده است.
با آن‌هم، عبدالرحمان خان پسرش حبیب‌الله و نواسه‌اش امان‌الله، پنجا سال از نادرخان تا داوودخان و پنجا سال دیگر یعنی از خانوادۀ بارکزی و محمدزایی یک‌صدسال، ظالمانه حکومت کردند. این‌ها یک قدم پیش نرفتند، یک وجب خاک را پس گرفته نتوانستد، بلکه (پنج معاهدۀ دیورند حبیب‌الله، صلح راولپندی، معاهدۀ کابل، معاهدۀ کراچی با پاکستان و حدود ده سند دیگر را تا کنون تصدیق و تایید و معاهدۀ دیورند را امضا کرده‌اند که آخرین‌شان سند ساپ (SOP) است. جای شرم و ننگ این است که حالا بچه‌های شیرخوار و بی‌خبر از تاریخ ما را تنبیه و تهدید می‌کنند که حاکمیت ۷۰ سالۀ پاکستان و یک‌صدسالۀ انگلیس و ۲۵ سال حاکمین پنجاب را با تاریخ متقلب می‌کنند و خاک پاکستان را از اتک می‌گیرند و «لوی افغانستان» می‌سازند و ملت‌های ساکن کشور هر روز خون فرزندان‌شان را می‌ریزد، در جاده‌های توته‌های بدن‌شان آلوده به خون‌شان جمع‌آوری می‌شود، نان، کار، امنیت و آسایش ندارند، استقلال‌شان سلب و تحت حمایۀ امریکا هستند، هفتاد سال دیگر تاوان دیورند مزخرف شما را بپردازند، تا شما پاکستان دارای تسلیحات اتمی، ارتش یک میلیونی و قوی‌ترین استخبارات جهان را تجزیه کنید و تا پل اتک برسید در سر پل اتک اتن کنید!
بعضی آدم‌نماها و از عقل قرضدار در افغانستان، کسانی را که خواهان حل اختلاف با پاکستان هستند و ‌هم‌چنان خواهان بسته شدن مرز دیورند و پایان بحران کشور از تباهی ۴۰ سالۀ اخیر هستند را خاین ملی و نمایندۀ پاکستان می‌خوانند، درحالی که من دروازۀ تورخم را تا هنوز خوش‌بختانه ندیده‌ام، خانم‌های خودشان در پاکستان ولادت می‌کند و در انتهای راه نیز خودشان در موترهای شیشه سیاه می‌آورند. بی‌شرمی، دیده‌درایی، جهالت، قدرت‌طلبی و بی‌عدالتی هم حدی دارد. در حالی که قدرت در ارگ به دست چندین تن معامله‌گر و قوم‌فروش متمرکز است، پشتون‌های مظلوم، یگانه قومی هستند که از هر لحاظ تباه شده‌اند.

ماندگار

روزنامه هشت صبح

میرویس ناصری

از چهار دهه به این‌سو افغانستان میدان رقابت شدید منافع روسیه و امریکا، دو ابرقدرت بزرگ جهان بوده است. در این مدت بسیار کم اتفاق افتاده است که این دو غول جهان، برای ثبات افغانستان و منطقه مشترکاً با هم همکاری و تلاش کرده باشند. از لحاظ تاریخی رویارویی این دو قدرت جهانی در افغانستان، به دوران جنگ سرد بر می‌گردد. واشنگتن و مسکو زمانی در افغانستان با هم درگیر شدند که حکومت داوود خان در سال ۱۹۷۸ بر اثر کودتای طرف‌داران کمونیسم سرنگون و اتحاد جماهیر شوروی عملاً برنامه‌ی اشغال افغانستان را طرح کرد. تنش در روابط این دو کشور زمانی به اوج خود رسید که ارتش سرخ وارد خاک افغانستان شد و امریکا برای جلوگیری از گسترش کمونیسم، کمک‌های مالی و نظامی را به تنظیم‌های مجاهدین که از قبل شکل گرفته بودند، شدت بخشید. این جنگ برخلاف خواست و پیش‌بینی شوروی با شکست حکومت داکتر نجیب و از هم پاشیدن شوروی به پایان رسید. در سال ۱۹۸۸ شوروی با امضای توافق‌نامه سیاسی شکست را پذیرفت و با آغاز سال ۱۹۸۹ کاملاً از افغانستان بیرون شد. در بیشتر از ۹ سال جنگ در افغانستان (۱۹۷۹-۱۹۸۹)، نزدیک به دو میلیون افغان و ۱۵ هزار سرباز روسی کشته شدند و بیش از پنج میلیون افغان به پاکستان و ایران مهاجر گردیدند. این جنگ میلیاردها دالر زیان مالی به زیربناهای افغانستان و اقتصاد اتحاد جماهیر شوروی نیز وارد کرد. با شکست و فروپاشی شوروی، کشورهای زیادی از بدنه‌ی این اتحاد جدا شدند و اعلام استقلال کردند. در کنار این پی‌آمدها، شوروی در سطح نظام بین‌الملل نیز جایگاه سیاسی خود را از دست داد. نظام دو قطبی جهان فروپاشید و به نفع دنیای تک‌قطبی جا خالی کرد. اما وضعیت مردم در افغانستان، که خودشان نیروی انسانی محرک این تغییر بزرگ بودند، اندکی متفاوت‌تر بود.

روی کار آمدن حکومت مجاهدین (۱۹۹۲-۱۹۹۶)

افغان‌ها که تازه از جنگ ویران‌گر ۱۰ساله بیرون شده بودند، انتظار داشتند با آمدن مجاهدین، کشورشان وارد مرحله‌ی آبادانی و صلح خواهد شد. اما دیری نگذشت که جنگ‌های داخلی میان تنظیم‌های مختلف جهادی بر سر تقسیم و ساختار قدرت، شکل گرفت و مردم را ناامید ساخت. زخم‌های جنگ‌های داخلی و پی‌آمدهای ناگوار آن، کمتر از مصایب برآمده از جنگ با شوروی نبود. تنها در کابل هزاران تن کشته و هزاران تن دیگر زخمی شدند. اموال، زنده‌گی و عزت مردم از تجاوز مصون نماند. امریکا و متحدانش، افغانستان را به فراموشی سپردند و هیچ تلاشی برای تحکیم ثبات در آن به خرج ندادند. در این دوران نه خبری از تقابل و رویارویی روسیه و امریکا بود و نه هم تلاش مشترک برای آوردن ثبات در افغانستان. امریکا به هدف شکست کمونیسم نایل شد و روسیه مشغول سر و سامان بخشیدن به وضعیت خود بود. این وضعیت، فرصت بیشتری برای جولان کشورهای همسایه و منطقه در کشور برای رسیدن به اهداف استراتژیک‌شان در افغانستان فراهم ساخت. پاکستان که از بدو تأسیسش خواهان یک افغانستان ضعیف، بی‌ثبات و متفرق بود به آسانی توانست با استفاده از گروه‌های مجاهدین، بخش بزرگی از جنگ‌های داخلی را به نفع خود مدیریت کند. از جانب دیگر ایران هم آرام ننشست و بر تن پر از زخم این سرزمین، نمک پاشید.

حاکمیت طالبان (۱۹۹۶-۲۰۰۱)

از حاکمیت مجاهدین در افغانستان چند سالی نگذشت که گروه طالبان در مخالفت با نظام حاکم سربلند کرد و حکومت مجاهدین به رهبری برهان‌الدین ربانی را به بی‌عدالتی، قوم‌گرایی و ناکاره‌گی متهم کرد. طالبان در سال ۱۹۹۴ به رهبری ملامحمد عمر ظهور و تا سال ۱۹۹۶ سه‌چهارم خاک افغانستان را تصرف کردند. آن‌ها هم‌مانند گروه‌های مجاهدین از سوی شبکه استخباراتی پاکستان حمایت می‌شدند. در این زمان مجاهدین دیگر ابزار مناسب و کارا برای اهداف استراتژیک پاکستان شمرده نمی‌شدند. اسلام‌آباد می‌خواست با حاکم ساختن یک گروه دست‌نشانده به اهداف مشخص سیاسی-اقتصادی خود در افغانستان و منطقه برسد.
حکومت طالبان را هیچ کشوری به جز پاکستان، عربستان سعودی و امارات متحده به رسمیت نشناخت. طالبان با تحریف مؤلفه‌های دینی، آزادی و حقوق شهروندان به ویژه زنان را محدود کردند. مردم در وضعیت بدی قرار داشتند، زنان و دختران اجازه تعلیم، تحصیل و کار را نداشتند و آزادی بیان کاملاً محدود شده بود. کشتار و شکنجه افغان‌ها به نام‌های قوم، مذهب و جناح‌های مخالف، جنگ را به اوج خود رسانیده بود. طالبان آهسته آهسته به یک گروه خطرناک تروریستی بدل شدند. اسامه بن‌لادن رهبر سازمان القاعده نیز در این کشور مصروف سربازگیری و طرح حملات هراس‌افگنانه بود، اما با آن هم هیچ کشوری به ویژه امریکا و روسیه برای سرنگونی نظام طالبان اقدام نکردند. بالاخره گروه القاعده به رهبری اسامه بن‌لادن حملات یازدهم سپتامبر را انجام داد و امریکا تصمیم گرفت برای نابودی طالبان وارد خاک افغانستان شود.

یازدهم سپتمبر و آغاز مبارزه جهانی علیه تروریزم

اتفاق یازدهم سپتامبر فرصت خوبی برای امریکا و روسیه بود تا برای نابودی گروه‌های تروریستی با هم مشترکاً همکاری کنند. تهدید مشترک تروریزم جهانی دیگر به کشور این و آن، محدود نبود. بعد از حادثه‌ی تروریستی در نیویارک، روس‌ها و امریکایی‌ها مجبور شدند اختلافات و تقابل دیرینه را کنار بگذارند و در برابر تهدید مشترک جهانی، اعتمادسازی کنند و وارد میدان همکاری شوند.
بسترهای ابتدایی همکاری و تفاهم میان این دو قدرت بزرگ، با برخی اقدامات ابتدایی هموار شد. به نظر می‌رسید بعد از مدت طولانی‌ای، دو ابر قدرت جهانی در برابر تهدید واحد، موقف مشترک اختیار کرده‌اند. واشنگتن اقدام به فروپاشی نظام طالبان کرد و مسکو هم با اعلام حمایت از این اقدام، نخستین گام‌های عملی را برای اعتمادسازی و همکاری مشترک برداشت. پوتین با فراهم‌سازی امکانات لوژستیکی و در اختیار گذاشتن راه‌های مواصلاتی برای کاروان‌های نیروهای امریکایی و ناتو از طریق آسیای میانه، روند مبارزه جهانی علیه تروریزم را تا اندازه‌ی زیادی آسان ساخت و چنان به نظر می‌رسید که همکاری و اقدام‌های مشترک روسیه و امریکا در آینده‌ای نه چندان دور، تهدید تروریزم جهانی را مهار خواهد کرد.

آغاز روند جدید دولت‌سازی در افغانستان

امریکایی‌ها و ناتو که تازه وارد افغانستان شده بودند، دست به ایجاد حکومت ائتلافی گروه‌های بانفوذ سیاسی در این کشور زدند و بنا بر فیصله‌ی بن، حامد کرزی به عنوان رییس دولت انتخاب شد. مردم افغانستان که از نظام طالبان شدیداً به ستوه آمده بودند، با آمدن نیروهای خارجی و آغاز روند جدید دولت‌سازی در این کشور، جان تازه‌ای گرفتند. برنامه‌های امنیتی برای شکست طالبان و القاعده در حال اجرا بود، برنامه‌های ساختاری برای دولت‌سازی به راه انداخته شد، روند تعلیمی و تحصیلی جوانان به ویژه دختران به شکل گسترده‌ی آن آغاز شد، با سرازیر شدن میلیاردها دالر کمک‌های جهانی، پروژه‌های زیاد انکشافی شامل برنامه‌های دولت شد و برای ابزارهای مختلف جهانی شدن مرزها باز گردید. رسانه‌های مختلف شنیداری، دیداری و چاپی به سرعت یکی پی دیگری تأسیس شدند. بعد از چندین دهه بحران و نابسامانی، این اولین باری بود که روسیه و امریکا، در یک صف واحد برای تغییر وضعیت در افغانستان با مردم یک‌جا قرار گرفتند. خوش‌بینی‌ها و تغییرات مثبت مثل همیش استراتژیک و طولانی نبود. در سال ۲۰۰۶ وضعیت امنیتی به شکل بارزی به سوی وخیم‌تر شدن حرکت کرد. طالبان و دیگر گروه‌های هراس‌افگن با دریافت کمک‌های نظامی، مالی و استخباراتی از پاکستان به جذب جنگ‌جویان تازه پرداختند و حمله‌های خود را در برابر نیروهای خارجی و افغان شدت بخشیدند. با توجه به افزایش قوت طالبان و گسترش نفوذ این گروه، این فرضیه که گویا طالبان در حال شکست‌اند، نادرست به نظر می‌رسید. حکومت افغانستان و جامعه‌ی جهانی در برابر تروریزم جهانی دیگر ناتوان شده می‌رفت. در کنار آن، کشت کوکنار و تجارت مواد مخدر نیز در حال رشد بود، فساد اداری آهسته آهسته ریشه می‌داونید، اختلافات سیاسی میان احزاب و گروه‌های مختلف بر سر قدرت و مسایل کلان ملی وضعیت را بیشتر از پیش وخیم‌تر ساخت. روشن بود که سیاست و نقش بازی‌گران منطقه‌ای و جهانی، به ویژه امریکا و روسیه در حال تغییر است و فضای همکاری نیز آن‌چنان که توقع می‌رفت، ماهیت خود را آهسته آهسته از دست می‌داد.

افزایش بی‌اعتمادی در روابط میان واشنگتن و مسکو و حضور داعش در افغانستان

تا اواخر سال‌های ۲۰۰۷ روابط امریکا و روسیه خوب بود، به ویژه در امر مبارزه علیه تروریزم جهانی. اما شکل‌گیری بحران جدید در اوکراین در سال ۲۰۰۸ روابط دو کشور را پر تنش ساخت. روس‌ها با الحاق کریمیه به روسیه، برای اولین بار امریکا را بعد از پایان جنگ سرد به زانو زدند و عملاً در برابر امریکا قرار گرفتند. بحران اوکراین هنوز پایان نیافته بود که بحران سوریه در سال ۲۰۱۱ شکل گرفت، و این بار تیره‌گی در روابط میان روسیه و امریکا به اوج خود رسید. روس‌ها با قوت تمام از بشار اسد اعلام حمایت کردند و امریکایی‌ها به حمایت و کمک گروه‌های مخالف نظام اسد پرداختند. از جانب دیگر، ایرانی‌ها که در صدد مهار سنی‌ایزم افراطی و گسترش شیعه‌ایزم ایرانی در منطقه‌اند، با اعزام سربازان اهل تشیع به کمک حکومت اسد شتافتند. تهران حتا دست به جلب و جذب جوانان شیعه در افغانستان نیز پرداخت. در حال حاضر، رویارویی امریکا و روسیه در سوریه، ابعاد پیچیده‌تری به خود گرفته است. داعش هنوز هم به عنوان یک تهدید بزرگ در این کشور حضور دارد، تلاش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برای حل بحران سوریه نتیجه نداده و مهم‌تر از همه این که روسیه و امریکا هنوز در حل بحران این کشور به تفاهم نرسیده‌اند. تنش در روابط واشنگتن و مسکو در سوریه و اوکراین، بدون شک که بر ماهیت روابط این دو کشور در افغانستان نیز تأثیر منفی گذاشته است.
پخش خبرهای شکست و تضعیف داعش در سال ۲۰۱۴ در عراق و بعداً سوریه، این فرضیه را به وجود آورد که جغرافیای بعدی داعش افغانستان خواهد بود، فرضیه‌ی که درست ثابت شد. اگر چه بسترهای مذهبی و فرهنگی برای داعش در افغانستان مثل سوریه و عراق هموار نبود، اما این گروه به آسانی توانست تا به کمک کشورهای خارجی فعالیت خود را در سال ۲۰۱۴ در افغانستان آغاز کند. مسکو شدیداً از حضور داعش در افغانستان و گسترش آن به آسیای میانه نگران است و بر چگونه‌گی مبارزه امریکا بی‌باور شده است. بناً این کشور برای مهار تهدیدهای داعش دست به اقدامات پیش‌گیرانه‌ای زده است. روسیه در یک سال گذشته با استفاده از راه‌های مختلف سیاسی و نظامی با گروه طالبان در تماس بوده و برای مهار تهدید داعش به طالبان کمک‌های نظامی و مالی کرده است. نزدیکی مسکو با طالبان برای امریکا قابل قبول نیست و این امر باعث می‌شود افغانستان یک‌بار دیگر به میدان رقابت دو قدرت جهانی بدل گردد.
با وجود ۱۶سال حضور نیروهای امریکایی در کشور و مصرف نزدیک به یک تریلیون دالر در جنگ علیه هراس‌افگنی، تهدید تروریزم و طالبان در کشور مهار نشده است. بر عکس طالبان و گروه‌های هراس‌افگن بیشتر از گذشته قوی‌تر شده‌اند. افغانستان هنوز هم در جمع فقیرترین کشورهای جهان قرار دارد و نزدیک به نیمی از جمعیت این کشور زیر خط فقر زنده‌گی می‌کنند. هنوز هم بعد از امنیت، فساد اداری به عنوان دومین چالش بزرگ در برابر مردم قرار دارد. میزان بی‌کاری و فرار جوانان از کشور در چند سال اخیر بی‌پیشینه بوده است. در سطح کلان و بیرون از نظام، کشور به میدان رقابت شدید کشورهای جهانی و منطقه‌ای بدل شده است، به ویژه روسیه-امریکا، پاکستان-هند، ایران-امریکا، عربستان سعودی-ایران. تقابل منافع امریکا و روسیه باعث شده مبارزه جهانی علیه تروریزم و داعش شدیداً آسیب‌پذیر شود. امریکا و روسیه فقط در چند سال اول مبارزه جهانی علیه تروریزم (۲۰۰۱-۲۰۱۴) با هم همکاری داشتند، اما بروز بحران‌های جدید و تقابل منافع آن‌ها در نقاط مختلف جهان، روابط‌شان در افغانستان را پر تنش و پیچیده ساخته است.