زهرا جمشیدی
آدم ها باید در لحظه هایی از زندگی برای خود خودشان باشند، یعنی باید به دور از اینکه قرار است فلان کار را کنیم و بهمان عمل را انجام دهیم، روی کاناپه دراز بکشند و کارهایی کنند که حال دلشان با آنها خوب می شود. ممکن است کتابی، سفری، گردشی، صحبت کردن با همسر و فرزند و هزاران کار دیگه باعث شود که لبخند رضایت از آرامش روی لب های افراد بنشیند.
در میان هیاهوی تکنولوژی های جذاب و شبکه های مختلف اجتماعی که به تنهایی می تواند ساعت های خالی همه افراد را پر کند، گذراندن ساعتی به گفتگو و پرداختن به کارهایی که حال دل را خوب کند می تواند آرامش روانی برای نه فقط خود فرد بلکه خانواده او نیز به ارمغان بیاورد. به این منظور برای واکاوی اینکه اوقات فراغت در خانواده در عصر حاضر به چه صورت است با دکتر مریم رفعت جاه دانشیار گروه انسان شناسی دانشگاه تهران به گفتگو پرداخته ایم.
زمانی که از اوقات فراغت صحبت به میان می آید، این تصور می شود که در تعطیلات عید و تابستان باید این فراغت را داشته باشیم، این نگرش درستی در ارتباط با اوقات فراغت است؟
اوقات فراغت را اغلب افراد با وقت آزاد اشتباه می گیرند. وقت آزاد به زمانی گفته می شود که افراد از کار های اجباری روزمره اعم از شغلی یا خانوادگی فارغ می شوند. یعنی کارهای جدی ای که ممکن است به خود فرد از جمله خواب ، نظافت و بهداشت و یا کارهای مربوط به خانواده و خانه از جمله خرید و امور فرزندان و یا فعالیت های شغلی مربوط بوده و جزو وظایف فردی و یا اجتماعی فرد باشد و زمانی را که پس از انجام این کارها باقی می ماند وقت آزاد می نامند. اما اوقات فراغت بخشی از وقت آزاد است . به عبارت دقیق تر اوقات فراغت، آن بخش از وقت آزاد افراد است که بعد از انجام امور ضروری روزمره باقی می ماند و افراد می توانند آن را هرگونه که دوست داشته باشند و برایشان دلپذیر و رضایت بخش باشد بگذرانند .
البته در تعاریف آکادمیک برای فراغت تعاریف و معناهای دیگری هم مطرح شده و یکی از آنها چنان که ذکر شد به معنای وقت است یعنی بخشی از وقت آزاد، یکی به معنای فعالیت یا مشغولیتی است که آدم ها در بخشی از زمان آزاد خود انجام می دهند و باعث رضایت و خشنودی آنها می شود. اما آنچه خود بنده به آن اعتقاد دارم و به نگرش اسلامی نزدیک است، ان است که فراغت یک حالت روانشناختی است یعنی حالتی از بودن ؛ یعنی دستیابی به حالتی از آرامش، رضایت و فراغ بال است که افراد در آن هیچ دغدغه و نگرانی ای نداشته باشند. این حالت روانشناختی ممکن است توام با سکون و بی عملی باشد و یا با آگاهی و تأمل سپری شود؛ این تامل در هستی و معنای وجود چیزی است که در روانشناسی و عرفان های جدید به آن مدیتیشن meditation می گویند. ما در فرهنگ اسلامی به آن تامل در نفس و در شکل کامل آن اطمینان قلب می گوییم. اگر فرد کاری را انجام دهد که به فراغت بال و رضایت روانی وی منجر شود، این حالت روانشناختی که آرامش و رضایت روانی و در نتیجه رهایی از تنش های جسمانی را برای فرد به همراه دارد او را به فراغت می رساند و در این معنا فراغت به معنای فارغانه زیستن است که جز با ایمان و اتکال به خالق هستی حاصل نمی شود در نتیجه اصلا به زمان مشخص و فعالیت خاصی بستگی ندارد در همه برهه ها و فعالیت های انسانی امکان حصول آن وجود دارد. در کار در استراحت در خانواده و در همه برهه های زندگی.
در کشورمان تا چندی پیش بیشتر آن چیزی که تحت عنوان اوقات فراغت مطرح می شد، ارتباط با اقوام و فراغت های درون خانوادگی بود، اما امروزه با تغییراتی که در سبک زندگی افراد رخ داده است، این فراغت ها از درون به بیرون خانواده انتقال یافته است. این تغییر به چه امری بستگی دارد؟
با توجه به این که این شکل از فراغت برای همگان قابل حصول نیست و به سطح شناخت و تعالی انسانها بستگی دارد اگر ما معنای اول فراغت را در نظر بگیریم که بخشی از وقت آزاد است که فرد آن را به نحو دلخواه و توام با رضایت و خشنودی سپری می کند در جامعه ما تا چندی پیش آن چیزی که تحت عنوان اوقات فراغت شناخته و سپری می شد، شکل جمعی و خانوادگی و غالبا درون گرایانه داشت بدین معنا که غالب افراد تمایل داشتند که فراعت شان را با سایر اعضای خانواده و فامیل سپری کنند و به دیدار اقوام و یا گشت و گذار در طبیعت به صورت جمعی و با خانواده یا به دیدار بستگان در سایر مناطق بروند یا در مراسم و مناسک جمعی شرکت کنند .
اما امروزه با تغییراتی که در سبک زندگی افراد رخ داده است، و با گسترش فردیت و توجه به علایق فردی همچنین افزایش قدرت انتخاب و گزینه های پیش روی مردم، فراغت های موجود از شکل های جمعی تر به اشکال فردی تر تغییر شکل داده و از شکل درون خانگی به اشکال برون خانگی متمایل شده است و ما شاهد کاهش اشکال گذران اوقات فراغت با اعضای خانواده هستیم.
به ویژه برای جوان تر ها فراغت ها از درون به بیرون خانواده انتقال یافته است. باید دید این تغییرات به چه عواملی بستگی دارد؟ شاید بخشی از آن به دلیل گسترش توجه به نیازها و علایق فردی و به عبارتی رواج فردگرایی روی داده است. اگر در گذشته فراغت ها بیشترجمع گرایانه و خانوادگی بود و در عین حال رضایت و خشنودی افراد را نیز درپی داشت امروز دیگر این طور نیست حداقل در بخش قابل توجهی از مردم ساکن در شهرهای بزرگ چنین نیست و ما شاهد تغییر نیازها علایق و رویه های گذران فراغت هستیم. فراغت با ملاحظات مادی ، لذت جویی های فردی و با مصرف و خرید کالاها، صرف غذا در رستوران، رفتن به سفرهای تفریحی، پیوند خورده است . حتا برخی افراد تمایل دارند اوقات فراغت خود را به صورت تنهایی یا با دوستان سپری کند. بخشی از این امر ممکن است به علت تفاوت های سلیقه ای و روان شناختی افراد که ایجاب می کند زمانی را به صورت انفرادی کتاب بخوانند، سینما بروند یا … پذیرفتنی باشد. اما مشکل این است که این روند به خاطر افزایش تفاوت در سلیقه های فردی نیست که ایجاد شده بلکه عمدتا به علت گسترش فردگرایی، محاسبه گری و مادی نگری و خوشباشی و لذت جویی های حاصل از فرهنگ و تکنولوژی و رسانه های غربی است که در جامعه ما رواج یافته است. افراد از شیوه های فراغت جمع گرایانه به سبک زندگی مدرن و فراغت های برون خانوادگی و فردگرایانه میل می کنند. در این شکل از فراغت فقدان نظارت خانوادگی احتمال بروز آسیب های فراغتی را افزایش می دهد .
گاها والدینی که به فعالیت های بیرون خانه مشغول هستند، درگیری های روزمره فرصت های باهم بودن آنها را نیز محدود و کم کرده است. این قضیه را به عنوان یک فرض می توانیم بپذیریم یا خیر؟
والدینی که فعالیت های بیرون خانه از جمله کارهای شغلی برایشان اولویت و اهمیت بیشتری دارد زمانی برای بودن با همسر و خانواده باقی نمی گذارند ، در نتیجه مشغله ها و درگیری های روزمره فرصت های باهم بودن آنها را نیز محدود و کم کرده است.
مشغله و اشتغال افراد در خارج از خانه و فعالیت های اجتماعی نباید آن چنان باشد که وقتی فرد به خانه بر می گردد جز خستگی و بدخلقی چیزی به خانه نیاورد. ممکن است نیازهای اقتصادی زمان فعالیت های کاری را برای زن و مرد افزایش دهد اما همان زمان کمی هم که در خانه و خانوا ده صرف می شود بایستی توام با علاقه و توجه به سایر اعضا و نیازهایشان سپری شود کیفیت فراغت و زمانی که زن و شوهر به عنوان دو فردی که بیش از همه بهم نزدیک هستند مهم تر از کمیت آن است. یک زمانی فردی ممکن است دو ساعت در خانه باشد ولی حضورش با کیفیت و محبت و صمیمیت باشد. زن و شوهر حداقل در طول روز باید دقایقی را کاملا محبت آمیز و صمیمی کنار سپری کنند. اما مسئله اینجاست که امروزهتوجه و صرف وقت زوجین برای هم کم شده و جه بسا زمانی که با هم حرف می زنند به صورت همدیگر نگاه هم نکنند، نگاهی که می تواند در ارتباط عاطفی آنها موثر باشد. آخر هفته ها فرصت خوبی است که پدر و مادر برای گذران یک روز به عنوان اوقات فراغت خانواده برنامه ریزی داشته باشند. همه اینها از پدر و مادر شروع می شود و این احساس صمیمیت و محبت به فرزندان هم سرایت می کند.
درفرهنگ گذشته ایرانی که با اقتدار مردان و غلبه ساختار سنتی در خانواده همراه بود علاوه بر مشخص بودن روابط بین والدین و فرزندان روابط و حریم خاصی بین زن و شوهر وجود داشت. و اخلاقیات و ارزش هایی در میان اعضای خانواده وجود داشت که موجب حفظ و تحکیم روابط عاطفی در خانواده می شد اما الان این ارزش ها حتی در بین زوجین نیز کمرنگ شده است. همسران و والدین جوان امروزه غالبا به جای توجه به علایق و نیازهای های همسران و عزیزان شان و تقسیم ناخوشی ها و شادی ها با آنان بیشتر به خودشان نیازها و علایق فردی شان توجه می کنند. تا جایی که گاه فرزند دلبند و یا همسر خود را به عنوان مانع تحقق علایق و مصالح خودشان در نظر می گیرند . در این میان چه بسا زوجین و همسران هم برای تعامل با یکدیگر و ایجاد یا حفظ صمیمیت و روابط عاطفی وقت نمیگذارند . بهترین نمود آن گذران فراغت به صورت مشترک است فراغتی به صورت مشترک با همسر برنانه ریزی نمی کنند تا این صمیمت را فرزندان ببینند و بین آنها هم توسعه پیدا کند.
هم از این روست که غالب فراغت های امروزی که با خودمحوری و فردگرایی همراه است به فراغ بال و رضایت روانی فرد منتهی نمی شود و چه بسا که سطح میانی فراغت ، که تفریح و معادل کلمه انگلیسی recreation و به معنای بازآفرینی قوای جسمانی و روانی است نیز حاصل نمی شود
تفریحات و بیرون رفتن ها و دید و بازدیدهای فامیلی و دوستانه هم امروزه کم شده بخشی به این علت که آدم ها خیلی خسته می شوند و ترافیک زیاد است اما بخشی از آن هم به علت گسترش سرگرمی های رسانه ای و استفاده از تکنولوژی های ارتباطی جدید است که موجب شده بیشتر به فراغت های فردی بپردازند.
ما ایرانی ها فراموش کرده ایم که رضایت و سعادت ما در گرو خوشحالی عزیزانمان است. این امر برای ما هنوز اهمیت دارد اما فراموش کرده ایم و باید این امر به نحوی به ما یادآوری شود مثلا بر اساس پژوهش به ما بگویندکه میزان استفاده از موبایل و اوقات فراغت فردی تا چه حد گسترش یافته و مساله زا شده است.
افراد برای گذران اوقات فراغت نیازمند فضاهایی هستند که بتوانند از ان استفاده کنند لذا باید دید در کشور ما توزیع این فضاهای فراغتی چگونه است؟
در کشور ما فضاهای فراغتی کافی وجود ندارد. بویژه این عدم کفایت برای زنان بیشتر از مردان است. باید در سطح کشور اگر تمایل زنان به ورزش و باشگاه رفتن است فضاها و باشگاه های ورزشی بیشتری برای آنها ساخته شود. پیست های دوچرخه سواری مخصوص آنها راه اندازی شود.
با این حال این که کاستی های موجود در فضاهای فراغتی جامعه را بهانه کنیم برای فراغت های فردی درون گرایانه و عدم گذران فراغت های برون گرایانه با اعضای خانواده درست نیست.. اگر بخواهیم می توانیم از امکانات موجود نیز بهره و استفاده بهینه داشته باشیم. اعضای خانواده اگر بخواهند می توانند برنامه ریزی کنند به پارک بروند یا به مراکز خریدبرای گذراندن فراغت و خرید چند قلم کالای ضروری و در کنار آن صرف غذا ، یا به فرهنگسرا یا تئاتر بروند همه این موارد امکان پذیر است . سطح خانواده های شهری در جامعه ما غالبا متوسط است و تعداد اعضای آن هم غالبا از 4یا 5 نفر بیشتر نیست، پس می توانند یک روز با هم به سینما بروند که بلیط آن هم حدودا 8 تا 10 هزار تومان است . اما در طبقات اجتماعی پایین تر به سبب افزایش ساعات کار امکان صرف وقت و هزینه برای فراغت کمتر است از این رو غالبا فراغت آنها در سطح اول فراغت باقی می ماند و صرف استراحت و بازآفرینی قوای جسمانی و رفع خستگی می شود.چرا که با توجه تامین نیازهای اولیه خود نیاز به کار و تلاش بیشتری دارند. مرحله یا سطح دوم فراغت پرداختن به سرگرمی برای به در آمدن از یکنواختی و ملال کارهای تکراری روزمره و یا تفریح است در واقع افراد تفریح می کنند تا قوای جسمانی و روانی خود را بازیابند و بتوانند دوباره به فعالیت های جدی زندگی برگردند .
و سطح سوم اوقات فراغت، انجام کارهای رشد دهنده و خلاقانه است مثل فراگرفتن مهارت های جدید یا تولید آثار فرهنگی و یا هنری . که البته بیشتر برای کسانی میسر است که هم سطح رفاهی متوسط و هم سرمایه فرهنگی بالایی داشته باشند
با توجه به عرف رایج درکشور، اینگونه بر می آید که مردان به نسبت زنان از فرصت فراغتی بیشتری برخوردار هستند؟
مهمترین علت این است که برخی زنان ایران برای خودشان حق فراغت قائل نمی شوند. و همچنین نه تنها خودشان بلکه دیگران هم این حق را برای آنها به رسمیت نمی شناسند. این تصور وجود دارد که زن دو نقش اصلی همسری و مادری دارد و دائما باید مراقب و در خدمت سایر اعضای خانواده باشد کار خانه هم که تمامی ندارد و تعطیل بردار نیست. وقتی مادر می شود این نقش پررنگ تر می شود اما حتی زمانی که دختر است به عنوان یک دختر یا در نقش خواهر نیز اوقات فراغت زیادی برای آنان متصور نیست بخصوص این که حضور آنان در مکان های فراغتی عمومی نیز با موانع عدیده ای همراه است.
در این حوزه باید یک تغییر نگرش اساسی حاصل شود. مادری که از اوقات فراغت خود استفاده بهتری می کند در مقابل در زندگی عملکرد و روحیه بهتری می تواند داشته باشد. در دوره جدید که زنان دارای نقش های متعدد اجتماعی و خانوادگی هستند و وظایف بیشتری هم بر عهده دارند هم باید وظایف شان تعدیل شود و هم خانواده و جامعه برایشان حق فراغت و فرصت های فراغتی بیشتری فراهم کند .
زنان کشور ما حتی زمانی که در فراغت های کوتاهشان می خواهند یک فیلم تماشا کنند تصور می کنند بهتر است در کنار تماشای آن فیلم کار دیگری مثل اتو زدن لباس، درست کردن مواد غذایی یا بافتنی هم انجام بدهند گویی خودشان هم باور کرده اند که حق ندارند فراغتی داشته باشند و مدام باید یک کاری انجام دهند. البته گاهی نگاه برخی از اعضای خانواده این را نیز می رساند که چرا به جای فلان کار مشغول تماشای فیلم هستی.
این فرهنگ باید در جامعه جا بیفتد که زن هم نیاز دارد که قوای خود را از نظر روانی و جسمانی بازآفرینی کند. این بازآفرینی ممکن است با کارهایی مثل شنیدن موسیقی، مطالعه کتاب و حتی انجام دادن کارهای هنری صورت بگیرد که فرد از انجام آن خشنود و شاد می شود.
فراغت همیشه توام با انفعال نیست، گاهی انجام یک کار مثل کشیدن نقاشی هم جزئی از فراغت محسوب می شود. اما نکته مهم این است که فراغت های مفید غالبا آنهایی هستند که از قبل برای آنها فکر و برنامه ریزی شده باشد
الگو یا مدلی برای اوقات فراغت یک خانواده در جامعه تا کنون ترسیم شده است؟
فراغت یک امر نسبی است و امری است که آدم را راضی،خشنود و شاد می کند. این رضایت به ارزش ها و علایق افراد بستگی دارد و چون افراد از این نظر متفاوت اند پس فراغت های مورد علاقه انان نیز متفاوت است. در نتیجه نمی توانیم یک شکل یا الگو ی مشخص برای همه افراد یا خانواده ها ارائه بدهیم. اما می توانیم به زوج های جوان توصیه کنیم که زمان هایی در روز برای حرف زدن و گدراندن وقت با همدیگر را در نظر بگیرند، در آخر هفته ها یک کاری که رضایتشان را به شکل مشترک جلب می کند انجام بدهند. به خانواده هایی که فرزند کوچک دارند می توانیم بگوییم که در این خانواده ها چون مادر زیاد درگیر فرزند است، پدر برای ساعاتی از فرزندش مراقبت و نگهداری کند تا همسرش بتواند قوای جسمانی و روانی خود را با گذران فراغتی مطلوب بازسازی کند. یا به خانواده هایی که فرزندان آنها سر خانه و زندگی خودشان رفته اند باید بگوییم که الان فرصت مناسبی برای سفر رفتن است. اما در این سن مردان بیشتر دوست دارند که کار انجام بدهند و کاری را کار می دانند که در قبال آن پول دریافت کنند. در مشاغل دانشگاهی و آزاد و …. می بینیم که مرد حتی در سن 74 سالگی هنوز مشغول کار است. پس سهم زندگی خانوادگی و پرداختن به همسر و همسفر زندگی شان کجا می رود و چه زمانی فرا می رسد؟ در دین ما حضرت رسول (ص) می فرمایند که در شبانه روز زمان مشخصی را به خانواده و همسر خود اختصاص دهید.
این الگوهای کلی است اما به دلیل نسبیت فراغت نمی توان یک الگوی واحد برای فراغت همگان ارائه داد. ارزش ها و سطح فکری افراد بسته به سرمایه فرهنگی آنها متفاوت است.
به طور کلی در زمینه فراغت سه نوع یا سه سطح از فراغت تعریف شده که برای رفتن به سطح بالاتر تحقق یا گذر از سطح اول ضروری است .
سطح اول فراغت استراحت است که غالبا توام با انفعال است و غالب طبقات اقتصادی پایین به علت کارهای بدنی طولانی و طاقت فرسا در فراغت خود نیازمند استراحت و بازتوانی جسمانی هستند
سطح دوم پرداختن به سرگرمی و تفریح است در واقع افراد تفریح می کنند تا با رفع تنش های جسمی و روانی و باز آفرینی قوای خود بتوانند دوباره به فعالیت های جدی زندگی روزمره برگردند. و سطح سوم اوقات فراغت، پرداختن به فراغت های خلاقانه و رشد دهنده است ؛
فعالیت های مولد مثل افزایش دادن استعداد ها و دانش که فواید آن متوجه اجتماع نیز می شود.
سایت تبیان
