بسمه تعالی

طی چند روز اخیر ، دوستانم ؛ حسین ساعی از دانمارک ، داکتر امان فصیحی از ایران ، زکی شادان از کابل و عبدالله یاوری از استرالیا تماس گرفتند وتذکردادند که نام من هم در ” دانشنامه هزاره ” به عنوان مشاور ثبت شده و من تازه متوجه شدم که مشمول لطف گردانندگان دانشنامه شده مانند تعداد دگر از دوستان ، مفتخر به منصب اعزازی گردیده ام . اکنون با توجه به وضع آشفته موجود و پرسشی که ممکن است در ذهن خیلی ها خلق شده باشد ، چند سطر را درذیل غرض توضیح سیاهه می کنم .

۱ ِ چون دانشنامه را پس از تجدید چاپ حتی موفق نشدم ورق بزنم بنا بر این در موقعیت قضاوت آن نیستم .

۲ ِ اما برخی از نقدهارا به شکل پراکنده خوانده ام که هیچ شائبه ای احساساتی بودن و غرض و مرض درآنها دیده نمی شد و خیلی مستند ، مستدل ، منطقی و علمی دانشنامه و اصحاب آن را نقد کرده بودند ، وچون جواب ندارند ، اعتبار علمی دانشنامه و تعهد و صداقت مدیران آن خود بخود زیر سوالی قرار می گیرد که حقیقت این پروژه چیست وبه کدام سو می رود .

۳ ِ واما من ، پس از چاپ اول دانشنامه ، فرصت تورقی یافتم وبا تاسف با وضع نگران کننده ای روبرو شدم و اشتباهات آن را در حد غیر قابل تصور یافتم بگذرم از اینکه برخی مطالب هویت مردم مظلوم راهم گویی نشانه گرفته بود .

با دوستم اسدالله شفایی شخصیت طراز دانشنامه تماس گرفتم و گفتم اقدام شما را تایید می کنم ، آغاز هرکار دراثر فقدان تجربه و احیانا نفوذ افراد نامطلوب ممکن است دچار ضعف وکاستی شود منتهی بعضی مشکلات شاید غیر قابل جبران وغیر قابل بخشش باشد و شما باید دانشنامه را درمسیر رسالت مردمی آن برگردانید وباضعف واشتباه زدایی و حذف مطالب مغرضانه ، دروغ و مخالف باشان وحیثیت مردم راه را با سلامت از نو بروید که ایشان با پیشانی باز وعده داد که سلامت را به دانشنامه باز گرداند .

پس از همان تماس ها ، دگر با اصحاب دانشنامه به شمول آقای شفایی ، حتی یک تماس تلفنی نبوده چی رسد به مشورت و نظر خواهی و نظر دهی ، هیچ مقاله ، مدخل و مطلبی را ندیده ام و هیچ رابطه ای وجود نداشته ودرچاپ مجدد آن هم بی اطلاع بودم . بنا براین من هم مانند تعداد دگری از دوستان ، به معنی واقعی کلمه منصب دار اعزازی هستم که خودم نمی دانستم . با توجه به رنجنامه ای که توضیح داده شد ، درقبال دانشنامه هیچ مسءولیتی ندارم و هرگونه شرکت و همکاری را تکذیب می کنم .

برای همه وجدان سالم و تعهد و صداقت آرزو میکنم .

عزیزالله شفق کنبرا استرالیا

استاد حاج کاظم یزدانی

مدتی است به خاطر مشکلات صحی, مشغول معالجه و تداوی هستم.

امروز فرصت شد به صفحات مجازی سری بزنم که متوجه شدم بحث دانشنامه هزاره داغ و جنجالی شده است. از طرفی هم عده ای از دوستان با توجه به این که اسم من هم جزو کارشناسان علمی، مشاوران وارزیاب دانشنامه هزاره آمده است، پرسیده بودند که موضعم را مشخض کنم.

عجالتا به عرض دوستان می رسانم این جانب نه تنها در هیج بخشی از دانشنامه هزاره عضویت نداشته ام، از ابتدای مطالعه جلد اول آن متوجه شدم که این دانشنامه ربطی به هزاره و داشته های فرهنگی و تاریخی و شخصیب ها و رجال واقعی و صادق هزاره ندارد. بنا بر این به هیچ عنوان این دانشنامه مورد تایید این جانب نمی باشد و به همین خاطر در یکی از کشورهای اروپایی وقتی با آقای اسدالله شفایی مواجه شدم به شدت به او انتقاد کردم که چرا چنین چیزهایی را به نام هزاره ختم می کنید؟

تفصیل دیدگاهم در مورد دانشنامه هزاره در یک فرصت مناسب تقدیم دوستان عزیز خواهد شد و ان شاالله اگر زندگی بود خواهم نوشت که دانشنامه فعلی اصلا ربطی به هزاره ندارد .

عباس دلجو

اول): من قبلا به آقای اسدالله شفایی که بعد از موج انتقادهای دوستان بر کاستی‌ها و نواقص ویراست اول دانشنامه هزاره که خواستار همکاری من شده بود تذکر دادم که متاسفانه نسبت کسالت جسمی و مصروفیت بیش از حد، توان شرکت در این گروه را ندارم، اما خواهشم اینست که نقدهای مستدل و موردی را که جمعی از شخصیت‌های چیزفهم و دلسوز جامعه هزاره کرده اند، نباید نادیده بگیرید. در ضمن همه منتظر ویرایش و تصحیح چاپ دوم جلد اول دانشنامه اند تا با چاپ آن فضای اعتماد دوباره ایجادشده و زمینه ای شود برای ادامه کار شما عزیزان و چاپ جلدهای بعدی.

اما متاسفانه در ویراست دوم دانشنامه نیز خطاها و نواقص آشکار چاپ اول نه تنها مرفوع نشد، بل با ضعف‌ها و نواقص بیشتر درج دانشنامه شده است. در حالی که همه دوستان انتظار داشتند که شما به نقدهای موردی، کارشناسانه و دلسوزانه تعدادی از نخبگان جامعه هزاره که بر شیوه‌ی نگارش و محتوا و ضعف‌ها و کاستی‌های ویراست دوم جلد اول دانشنامه هزاره شده است، توجه جدی مبذول می‌داشتید و با فرافگنی و سهل‌انگاری آن نقدها را با برچسپ «منازعات درون گروهی جهادی‌ها»، تقلیل نمی‌داید.

دوم): هیئت مدیره و شورای علمی دانشنامه هزاره باید متوجه باشند که با اجرای طرح من‌درآوردی «هزاره فرهنگی»، بخش عظیمی از «هزاره‌های تباری» که در چوکات تنگ هزاره فرهنگی جانگرفته اند از پیکر جامعه هزاره بریده و به بیرون پرت می‌شوند. چنانچه متولیان و کارگزاران «هزاره فرهنگی» در پوشش این طرح مرموزانه، نه تنها دشمنان درونی جامعه هزاره را که هیچ‌گونه التزام و تعهد اخلاقی نسبت به سرنوشت جمعی این قوم نداشتند در دانشنامه هزاره جاسازی نموده اند، بل بخش عظیمی از هزاره‌های تباری را که شامل هزاره‌های پاکستان، مشهد، تربت جام، باخزر، تربت حیدریه و همچنان هزاره‌های غرب و جنوب غرب و هزاره‌های شمال و شمال شرق کشور می‌شوند و در چوکات تنگ تعریف «هزاره فرهنگی» جانگرفته اند، از پیکر جامعه هزاره جداکرده اند.

سوم): شما آقایان که خود را از نماینده‌گان فکری و فرهنگی جامعه‌ی مظلوم هزاره می‌دانید، قطعا بیشتر از من به یاددارید که هزاره‌ها حداقل از ۱۸۸۰میلادی و شروع حاکمیت استبدادی امیر عبدالرحمن جابر به این سو و در توالی چندین نسل، قتل‌عام، نسل‌کشی، اسارت، برده‌گی، غارت اموال، غصب زمین‌ها، کوچ اجباری، بلای خانمانسوز کوچی‌ها، توهین، تحقیر، طرد، نفی و …. را با گوشت و پوست و خون خود و فرزندان شان تجربه کرده‌اند. با توجه به این گذشته‌ی خونبار جامعه‌ هزاره، آیا شما به عنوان انسان‌های بازمانده از نسل‌کشی و قتل‌عام و برده‌گی اجداد تان، در خلا زیست‌کرده و از فضای حاکمیت سنت‌ سیئه هزاره‌ستیزی حکام مستبد قبیلوی افغانستان علیه جامعه‌ی مظلوم هزاره متاثر نمی‌باشید؟ آیا رسالت و مسئولیت شما این است که مظلومیت خونبار مردم را به لقای اصطلاحاتی چون «علمی و اکادمیک» بخشیده وخود نیز با تیغ برنده‌ی این واژه‌ها، خنثی بنویسید؟

شما اگر گذشته تاریخی هزاره‌ها را به مثابه «رویداد خونبار» ( bloody event) و یا حتا به مثابه «روایت حزن‌انگیز» (tragic narrative) در نظر می‌گرفتید، مطمئنا به عنوان یک انسان متعلق به این جامعه از کنار رویدادهای خونبار و روایت‌های مملو از کشتار و مظالمی که بر هزاره‌ها رفته است، بی‌تفاوت عبور نمی‌کردید. مگر می‌شود دانشنامه یک قوم مظلوم و بربادرفته را بنویسید، اما نگاه، برداشت و فهمی از هستی تاریخی این قوم مظلوم، ارایه‌کنید که در آن برداشت، از تاریخ خونین و مظلومیت دیرپای جامعه هزاره و مدافعان و قهرمانان سرافراز آن جامعه سخنی نرفته باشد؟ و …؟؟؟؟

محمد رفیق رجاء

درین نوشته، جواب های که از طرف بنیاد دانشنامه هزاره، تا هنوز بیان شده مورد توجه است. جواب های که تا هنوز رسما در سایت دانشنامه نشر شده دقیقا مثل مجموعه کار دانشنامه هزاره، سیاسی وسوگرایانه است.به خصوص همان بخش: «منشاء خطاها» چنان غیر واقعی است که اگر بنیاد دانشنامه با همین روش به نشر دانشنامه هزاره،  ادامه بدهند هیچ چیزی برجسته تر از جلد اول تولید نخواهد کرد.غم انگیز تر از همه این است که اگرهمین ها به دیگر زبان های دنیا ترجمه شود ؛ جهان ونسل جدید هزاره ، تاریخ وهویت این مردم را از طریق دانشنامه هزاره بشناسند.

 

پیش ازهرگونه سخن، برای دانشنامه باید گفت که نفس این کار ستودنی است. این گونه فعالیت ها،نشان می دهند که حیات فرهنگی وسیاسی هزاره ها در مرحله عبورقرار دارد.شناخت هویت  وامکانات خودی؛ اولین گام، برای عبورتاریخی است.ارایه اطلاعات از یک قوم در واقع ساختن تاریخ وایجاد هویت آن مردم نیز است. در هیچ جای دنیا، در واقعیت امر، نویسندگانش نسبت به ساختن تاریخ وهویت یک مردم ، بی طرف نیستند ، چه رسد به اینکه هویت وتاریخ مردم اش را؛ بر اساس سیاست یک کشور خارجی که یک امرمقطعی است،تحریف نمایند.

زمان که دانشنامه هزاره نشر شد ، چون دانشنامه هزاره نبود ومتن آن،جهت گیری خاص سیاسی به طبع دل کشور همسایه داشت ؛ جنجال بزرگ بر پا کرد. باعکس العمل های تحلیلی محافل علمی جامعه افغانستان وبه خصوص هزاره ها مواجه شد. درین هیاهو، بنیاد دانشنامه وعده کرد که جواب های متقاعد کننده ی برای مخاطبین اش دارد. اما با تاسف که جواب ها ی بنیاد دانشنامه هزاره، به نقدهای علمی ومنصفانه، نیز سیاسی وتوجیه گرایانه ارائه شده است. پیش از پرداختن به جواب های بنیاد دانشنامه ، دو نکته قابل توجه است:

نکته اول:  دانشنامه هزاره خود را چنین تعریف کرده است: «اطلاعات در باره فرهنگ، طوایف، تاریخ،جغرافیا،جمعیت،اداب،وروسوم، میراث فرهنگی،شخصیت ها،رویدادها ووقایع مرتبط به قوم.ص 6.)

ریس شورای علمی دانشنامه در سمینارنقد دانشنامه در تاریخ هفت دلو 1397 در قم می گوید که :« پنج اصل، معیارگزینش مدخل ها بوده است:رعایت بی‌طرفی،عدم ارزش‌داوری، جامعیت و نگاه حد‌اکثری، مستند بودن داده‌ها واصل پویایی.» منبع سایت دانشنامه)

با توجه به تعریف ومعیار دانشنامه نویسی در مقدمه همین کتاب، ومعیار های ریس شورای علمی؛ برای ترتیب دانشنامه؛ ریس شورای علمی، در همان جلسه ارزیابی در قم، بلافاصله معیارها وتعریف دانشنامه را نقض می کند ومتضاد سخن می راند.آقای مظفری می گوید: «بیشتر مدخل‌های ما در دانشنامه ، علمای دینی است که به آثار و فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی آنان مانند تدریس، ساختن‌مدارس و مساجد اشاره شده است.» منبع سایت دانشنامه) در سخن دیگر می گوید: «هدف ما تبیین هویت دینی ومذهبی هزاره ها بوده در دانشنامه.» منبع فیسبوک محمد حسین فیاض 7 دلو 1397)

این قلم با توجه به نظرات ریس شورای علمی دانشنامه ونیزبا توجه به مجموع متن ومدخل؛ اضافه می کند که : هدف دانشنامه هزاره؛ برجسته نمودن جناح خاص سیاسی روحانیون تابع سیاست کشور همسایه است. سیاست جهت گیرانه دانشنامه چنان عمدی وتابع سیاست کشور همسایه است که روحانیون ملی وشخصیت های جریان های روشن فکری هزاره هارا ازدانشنامه هزاره ، حذف ویا اندیشه

وشخصیت انهارا تحریف نموده وسیاست خاص کشور همسایه را بر تاریخ وحیات فرهنگی هزاره ها تحمیل نموده است.توضیح ومستندات در مقاله: (دانشنامه هزاره یا کتمان هویت ملی )

نکته دوم: دو نوع اشتباهات در مجموع دانشنامه هزاره وجود دارند. یکی، اشتباهات قابل اصلاح ودومی اشتباهات غیر قابل اصلاح.

یکم.اشتباهات قابل اصلاح:

این یکی عبارت از ان اشتباهات است که از لحاظ کمبود اطلاعات ودانش غیرحرفه ای در گزینش مدخل ها،عمدی ویا غیرعمدی صورت گرفته وبه سادگی قابل اصلاح است.مثلا:

1.کلمات توهین امیز مثل شورشی خواندن تمام مقاومت هزاره ها بر ضد استبداد وتبعیض حکومت های قومی در افغانستان.

2.اشتباهات درجغرافیا،کلتور،رسم ورواج و از قلم افتادن نام  نشریات ، احزاب وشخصیت ها.

1. تعداد ازمدخل ها هیچ ربط به هزاره ها ندارد. این گونه مدخل ها نیز بعدا امکان باز خوانی دارد وقابل توضیح است.

4.استفاده ازمنابع نامعتبر، مثل اسطوره شکسته.

5.در قسمت ترتیب موضوعی به جای الفبایی نیز امکان اصلاح وجود دارد. این دوستان فقط یک گپ دارد که دانشنامه ها تا هنوز چنین کرده است وما نیز چنین می کنیم.بدون توجه به تغییرات وتحول در چگونگی استفاده از علوم.

دوم: اشتباهات غیرقابل اصلاح .

این نوع اشتباهات عبارت ازتعیین وتبیین محتوای یک مدخل است. اصلاح این نوع اشتباهات بدون تغییر درنویسندگان دانشنامه وسپردن کار بدست ادم های حرفه ای وشخصیت های علمی امکان دیگری ندارد. ریس شورای علمی ریشه های اشتباهات را در سایت «دانشنامه هزار» شاعرانه ردیف کرده است.(منبع سایت دانشنامه) .این گونه توجیهات نشان می دهند که این ها هنوزهم فکر می کنند که هزاره ها در دوران مجبوریت ومحرومیت،عصرتنگنای جهاد ،فشار وبردگی مذهبی کشورهای همسایه قرار دارند.اگر این چنین هم باشد ؛ سیاست ، تبیین فرهنگ وتاریخ یک ملت را از هم باید تفکیک کرد.

منشاء خطاها:

عوامل زیاد است که می تواند در خلق یک اثر علمی نقش موثرومنفی داشته باشد.اما درمورد منشاء خطاها در دانشنامه هزاره، دو عامل اصلی و بنیادی در ارتکاب اشتباهات، وجود دارد که بنیاد دانشنامه آن را آگانه برجسته نمی سازد.الف. جهت گیری آگاهانه وسیاسی.ب. فقدان صلاحیت دانشنامه نویسی.

الف. جهت گیری آگاهانه وسیاسی: داشتن عقاید سیاسی خاص؛ چه مذهبی وچه قومی وتاثیرآن بر گزینش وتحلیل هرگونه مطالب وفعالیت فرهنگی ، به راحتی قابل تشخیص است. ترتیب ومحتوای دائرتالمعارف اریانا،اطلس اتنوگرافی اقوام غیر پشتون درافغانستان و دانشنامه هزاره محصول نویسندگان است که به همه چیز نگاه قومی ویا سیاسی داشته ومتاثرازهمان عقاید، این مجموعه های اطلاعاتی را ترتیب وتالیف نموده است.

دائرتالمعارف آریانا، تاریخ وفرهنگ بیشترین اقوام وملیت های این کشوررا، نادیده گرفته و افغانستان را به قوم خاص تعلق داده است.اطلس اتنوگرافی اقوام غیرپشتون؛ نه تنها هویت فرهنگی وتاریخی برخی از بزرگترین ملیت ها ی افغانستان را انکار نموده؛ بلکه ماهیت انسانی انهارا زیر سوال برده و انها را ذاتا نژاد«لجوج، کینه توز و دروغگو» معرفی نموده است.

درین میان ، دانشنامه هزاره بیشتر از آن دو؛ با هویت انسانی هزاره ها خصومت نموده است.بیشتر به این دلیل که اینها خود را هزاره می دانند امابا امکانات هزاره برای دیگران می نویسند. دانشنامه هزاره با وجود که مدعی معرفی حیات تاریخی وفرهنگی هزاره است. دونوع خصومت غیر قابل توجیه وغیرقابل اصلاح را، مرتکب شده است.

یکم: هویت وزنده بودن یک ملت، تعلق به جرقه های روشنگری وجنبش های علمی، هنری وشخصیت های تاریخ سازوجریان های روشنفکری آن دارد. شخصیت های که یک قوم وملت را برجسته می سازد؛ وجود وکیفیت نشریات واندیشه های روشنگری آنها در جامعه است.وقت که دانشنامه هزاره این سرمایه تاریخی حیات فرهنگی انسان هزاره  را انکار نموده؛ نمی تواند ادعا کند که هزاره هارا به درستی وبدون جهت گیری خاص معرفی نموده است.تفصیل آن در ارزیابی: «دانشنامه هزاره یا کتمان هویت ملی» .

دوم. سیاست دولت های همسایه افغانستان تابع شرایط، منافع انها وزمان است. آنچه مسلم است این است که که حکومت ها با سیاست های خوب ویا بد شان گذشتنی است. هزاره ها به عنوان یک ملیت بزرگ درافغانستان با تاریخ کهن ،فرهنگ وحیات سیاسی اش در کنارفرهنگ های اقوام گوناگون افغانستان، ماندگار است.تلاش تحمیل سیاست مذهبی کشورهمسایه بر تاریخ مبارزات وحیات فرهنگی هزاره ها، اشتباه نیست بلکه یک کار عمدی وآگاهانه است. هرگونه تلاش سیاسی، مذهبی وفرهنگی که هزاره هارا از مردمان ساکن افغانستان جدا نماید به ضررهزاره ها است ؛ چه به وسیله تبیین مذهبی وچه به وسیله کار فرهنگی. این گونه فعالیت ها، از آن نوع اشتباهات نیست که جبران گردد. جنس این نوع تولیدات فرهنگی، قطعا هدف سیاسی دارد وهیچ مناسبت با فعالیت علمی، فرهنگی ومذهبی ندارد.

به عنوان مثال : شخصیت سازی روحانیون که درسرسپردگی کشور همسایه مشهور است وبرجسته سازی کتاب ها ونشریات تبلیغی سیاست کشور همسایه، به نام آثار وتولیدات فرهنگی آنها ونیزاختصاص دادن اکثریت مدخل های دانشنامه برای انها؛ نشانه ای سلامت وصداقت نویسندگان دانشنامه نیست.

جناح روحانیون وابسته به کشور همسایه وتولیدات تبلیغی انها ؛در بخش یا فصل از تاریخ هزاره ها در زمان مجبوریت جهاد باید در دانشنامه می امد. اما انحصار حیات فکری،علمی و سیاسی هزاره ها مربوط قشر خاص در جامعه هزاره، کار قطعا سیاسی است ونه علمی. این روحانیون سیاسی در شرایط خاص جهاد ومقاومت به وجود امد، همان طور که طالبان یا احزاب جهادی اسلامی از درون جامعه تاجیک وپشتون درین شرایط خاص به وجود امدند.اما حالا؛ اگر کسی بیاید تاریخ وحیات فرهنگی وسیاسی پشتونها وتاجیک ها را به حزب اسلامی وطالبان، جمعیت اسلامی ویا مولوی های، این دو ملت بزرگ منحصر نمایند قطعا بی طرف نیستند.اگر این گونه معرفی ودانشنامه نویسی را جهت گیری وخصومت ندانیم، پس کتمان هویت ملی چگونه اتفاق می افتد.

ب: عدم صلاحیت دانشنامه نویسی: مدارک یا سویه تحصیلی و تجربه علمی نویسندگان را کسی نمی داند.نوع گزینش مدخل ها، ویا تحلیل آن، نشان می دهند که برای دانشنامه نویسی تنها توانایی بر شعر وادبیات فارسی ؛کافی نیست. این قلم؛ دانشنامه فنلاندی را که از تجارب چندین دانشنامه جهانی استفاده نموده است ، با دانشنامه هزاره که مقایسه نمودم یکی از تفاوت های مهم، همین است که سویه علمی ورشته تخصصی نویسندگان را کسی نمی داند.برعلاوه دردانشنامه نویسی مهم است که در هربخش چه جغرافیا،تاریخ،فرهنگ، سیاست وجامعه؛ کارشناس همان رشته بنویسند. اما هر گاه طلاب علوم دینی وبهترین نویسنده ویا شاعردر باره تاریخ،فرهنگ ، سیاست وجامعه… چیزی بنویسد؛ نمی تواند معیارهای لازم آن علم را مراعات نمایند.

تامل بر مهم ترین جواب های بنیاد، به منتقدین دانشنامه:

اکثریت جواب ها شاعرانه وتوجیه گرایانه است. فقط برخی از انها که کمی جدی است، ما در اینجا اول جواب های دانشنامه را می اوریم وبعد ذیل حروف (ج) به جواب های مختصرهرکدام بسنده می نماییم.

.1.بنیاد: در گزینش مدخل ها، آن منابع که معتبربود، اورده شده است

ج.1.چطورازهزاران مدخل در نزد شما، اکثریت مدخل ها مربوط به روحانیون وفاداربه کشور همسایه وآثارتبلیغی سیاست کشور همسایه، متن دانشنامه هزاره را، پر نموده است. اکثریت روحانیون غیر سیاسی هزاره مستقل است اما این گروه یا در مدخل ها نیامده وآنهای که نام شان ویا آثار شان آمده است ؛ بطور کامل تحریف شده است. این تحریف تنها شامل شهید مزاری نیست.

ج.2.آیا دانش وحیات فرهنگی وسیاسی یک قوم فقط هویت دینی ان است؟

2.بنیاد: مدخل های که نیامده منابع ان مطابق معیارهای بنیاد دانشنامه نبوده است.

ج: کدام معیار؟ اگر اجازه بدهید رو راست بگویم؛ شما ذهنی سخن می گویید.دانشنامه هزاره به عنوان یک سند در دست رس قرار دارد . در گفتارشما ودر مقدمه دانشنامه هزاره؛ معیار های نسبتا موجه برای دانشنامه نویسی امده است.اما متن ومدخل های که در اختیار چشم وشعور مخاطبین قرار دارد ؛ تنها معیار که مراعات گردیده است صدور سیاست مذهبی کشور همسایه است .منبع: (اکثریت مدخل های مربوط شخصیت ها واثارآنها در دانشنامه هزاره)

3.بنیاد: نويسنده هاي مهم همکاری نکردند.

ج: این گپ شاید درست باشد. اما چرا شما برخی طلاب سیاسی را که مغفول ومرغوب سیاست خاص است انتخاب نمودید وچرا نظارت نکردید، بر انچه انها برای بنیاد اوردند.

4.بنیاد: در جلد اول 25 فی صد از انچه در اختیار داریم امده است.

ج: با توجه به جلد اول وجواب های که تا هنوزمخاطبین دریافت نموده است، آیا تمام 75 فی صد دیگر نیزتولیدات فرهنگی روحانیون پیرو سیاست کشور همسایه نخواهد بود؟.

5.بنیاد: نگاهی ما در تدوین دانشنامه کمی بوده ونه کیفی.

ج.: از میان هزارن کمیت مدخل ها ، چطور این های که امده گزینش شده است؟.

ج: دانشنامه نویسی هم کار کمی است وهم کیفی.باز تاکید می کنم درکار کمی شما چرا از اول کتاب تا اخرکتاب، مدخل ها با معیار سیاست کشور همسایه گزینش شده است؟

پشنهادات بنیاد دانشنامه برای اصلاح:

1.اصطلاح شورشی حذف می شود.

2.در باره افشار مستقلا بحث خواهد شد.

3.برخی از مدخل‌ها اصلاح می شود. نظیر احیای هویت، ابوذر انقلاب، محمد اکبری، سیدحسین انوری، ابوذر غزنوی، امروز ما ومدخل عبدالعلی مزاری.

1. ازسوگیری‌های سیاسی پرهیز می شود.

5.مدخل های جغرافیا اصلاح می شود

6.اسطوره شکسته حذف می شود.

ج. آنچه درینجا برای اصلاح وحذف وعده شده است، نشان می دهد که هدف بنیاد دانشنامه هزاره ،فقط متقاعد نمودن انهای است که روی این نمونه ها انگشت گذاشته است. اکثریت منتقدین، این ها را نمونه گرفته است. معنی نمونه این است که اکثریت مدخل های که مربوط شخصیت های روحانی وآثار انها است جهت گیرانه است وبیشترین گزینش ها درمتن ومدخل، آز آن، روحانیون است که پیروسیاست کشور همسایه وهزاره هارا وسیله معیشت شخصی وگروهی خود قرار داده است.مثلا. انصاف، نشریه سید عیسی مزاری ودها نشریات وکتاب های تبلیغی وشخصیت های وارداتی از این دست، در دانشنامه امده است که بنیاد دانشنامه هزاره نسبت به آنها مسکوت است.

شاید هیچ کسی انکار نه نماید که نشریات مثل انصاف وشخصیت های مثل سید عیسی مزاری جدای از اینکه تلاش دارند هزاره ها را، در مقابل اقوام دیگرافغانستان قرار دهند، یکی از تاثیرات آن؛ این است که حتی همین کشور همسایه حاضر به معامله سیاسی معمول با هزاره ها نیست. معامله سیاسی معمول این است که در قبال همسوی سیاست کشورهمسایه؛ امکانات حمایتی را طلب می نماید ودر قبال دارد.اما واکنون کشورهمسایه با داشتن ادم های مثل سید عیسی مزاری ونشریات او، در درون جامعه هزاره، نیاز به معامله سیاسی ندارد.آیا این سخن بر تمام تاریخ روابط شیعه های افغانستان با جمهوری اسلامی ایران صدق نمی نماید؟.

سوم. منشاء خطاء به نظربنیاد دانشنامه:

یک.بنیاد: برخی اشتباهات ناشی ازخطا در منابع است.

ج: این منابع را که انتخاب کرده،از میان هزاران منبع که شما ادعا دارید در اختیار شما است.

دوم. بنیاد: در افغانستان تحقیق علمی بی پشینه است.

ج. یکی ازاعضاء شورای علمی در لندن در «محفل رونمایی دانشنامه هزاره»گفته بود که حد اقل چندین دانشنامه به چندین زبان مورد مطالعه قرار گرفته است.ایا این کافی نیست؟

سوم. بنیاد:عدم تجربه کافی در دانشنامه نویسی.

ج: نویسنده گان هزاره، اکنون در سراسر جهان وکتاب خانه های آن حضور دارند.ضرور نیست فقط نویسندگان طلاب علوم دینی در ایران، دانشنامه هزاره را ترتیب نمایند. تمام تجارب جهانی دانشنامه نویسی اکنون از طریق دها نویسنده مردم ما، در سراسر جهان میسر است.

چهارم .باز تعریف مدخل ها.

ج: این به معنای اعتراف بر جهت گیری در دانشنامه نویسی است واعتراف بر واقعیت یک کار درست است .این جهت گیری فقط در برخی مدخل ها وکلمات نیست بلکه متن ومحتوای دانشنامه سراسر تاریخ وهویت سازی برای هزاره ها مطابق سیاست کشور همسایه است.اما اصل سخن این است که بدون تغییرنویسندگان دانشنامه هزاره، چگونه باز تعریف مدخل ها امکان دارد.تمام مشکلات کنونی دانشنامه هزاره ، ناشی از این است که نویسندگان اکثریت مدخل ها ؛ نسبت به هویت فرهنگی هزاره ها، آگاهانه جهت گیری سیاسی ،به نفع سیاست کشور همسایه دارند. یعنی انها هویت تباری هزاره ها وفرهنگ انسانی وسیاسی هزاره ها را انکاریا تحریف نموده و آن را براساس رنگ سیاسی ومحتوای مذهبی،آن هم بر اساس تلقی سیاست مذهبی کشورهمسایه ، تعریف وتبیین نموده است.

اکثریت مدخل های دانشنامه ،آگاهانه وعلنا هویت انسانی هزاره را بر نمی تابند. در حال که هویت تباری وفرهنگ انسانی ونیزحضورفرهنگ دینی در حیات فرهنگی جامعه هزاره؛  هردو واقعیت است. خوش بختانه ریس شورای علمی دانشنامه این واقعیت را اعتراف نموده است . اودر محفل نقد دانشنامه در قم چنین گفت:«دانشنامه هزاره، محتوامحور بوده و دقیقاً در راستای تبیین هویت دینی و اجتماعی هزاره‌ گام برداشته‌است. معرفی علما، بازتاب دادن فعالیت‌های آنان، تببین آداب و رسوم مذهبی مردم هزاره و… جز به تصویر کشیدن واقعیت اجتماعی و مذهبی مردم هزاره، چیز دیگری نخواهد بود. درست است که در دانشنامه از اصطلاحات و عبارت‌های مذهبی و ارزشی دوری گزیده شده، اما از نظر محتوا، بخش بزرگ دانشنامه هویت مذهبی و اجتماعی مردم هزاره را بیان می‌کند»منبع:سایت دانشنامه و ص.فیسبوک ، گزارش محمد حسین فیاض یکی از نویسندگان دانشنامه، از جلسه نقد دانشنامه در قم یک‌شنبه 7دلو .1397

یعنی برخی از مدخل ها وکلمات مثل “اجتماعی” که مذهبی نیست برای توجیه ذهنیت ها است، تا دیگران فکر نمایند که ما واقعا دانشنامه می نویسیم ونه دین نامه ویاآخوند نامه، بر اساس منابع نشریات کشور همسایه.

نتیجه وراه حل:

اول: تا سالها، تاثیر اسلام سیاسی نوع جمهوری اسلامی، عربها وپاکستان؛ با تاسف که بر اوضاع فرهنگی وعلمی کشور ما، باقی خواهند ماند.اما تمام کسانی که تعلق به افغانستان دارند ونمی خواهند هزاره هارا از گذشته تاریخی افغانستان جدا نمایند ویا این مردم را ازحیات فرهنگی وملی افغانستان مطابق سیاست کشور خاص ، برش نمایند؛ این مسئله را درتولیدات کارهای فرهنگی درنظربگیرند.مراعات نمودن معیار های علمی وبی طرفی نسبت به سیاست های مذهبی کشور های همسایه، در هر گونه فعالیت های علمی وفرهنگی کار های اکادمیک را ماندگار می سازد.

دوم: جنجال های تبلیغاتی پیرامون برخی از مدخل ها به کنار، به نظر این قلم، اگر شورای علمی فکر می کند که انتقاد ها در تقابل هم قرار دارند.این تقابل قابل حل است. دانشنامه در انحصارروحانیون واثار انها نباشد.بلکه تمام تولیدات فرهنگی وعلمی را درجامعه هزاره بدون سوگرایی سیاسی ومذهبی انعکاس دهند.

سوم: گرایشات متفاوت دانشمندان در رشته های مختلف، در شورای علمی دانشنامه جذب، فعال وموثر شوند.

چهارم: مرکزنویسندگان دانشنامه به کابل منتقل گردد.

پنجم: چند نفر از کشورهای جهان هماهنگ شده امکانات نشر ان را ، در صورت تغییر نویسندگان و بی طرفی کامل بنیاد دانشنامه هزاره، سازماندهی مالی نمایند.

ششم: در باره چگونگی اصلاحات همین جلد اول وادامه کار دانشنامه ” شورای علمی ونویسندگان” جدید تصمیم بگیرند.

نوت: این متن چند سال پیش،  پس از خواندن اولین چاپ جلد اول دانشنامه نوشته شده بود. چاپ دوم دانشنامه را تا هنوز نه خوانده ام. بر اساس روایت کسانی که خوانده اند ؛هیچ تغییر در ان وارد نشده است.اکنون که باردیگر بحث بر سر دانشنامه شروع شده، این یادداشت برای سهم گیری درین مباحثات ، نشر می گردد.

«« دانشنامه هزاره»یا کتمان هویت ملی

محمد رفيق رجاء

****

«دانشنامه هزاره» با نشرصدها مدخل مذهبی وسیاسی ، گرایش های خاص ایدیولوژیک اسلام سیاسی را بر واقعیت های اجتماعی، سیاسی، وفرهنگی جامعه هزاره تحمیل می کنند. قصد ما؛ ارزیابی ونگاهی اجمالی وبی طرفانه به «دانشنامه هزاره» است برای اصلاح وتکمیل این پروژه با توجه به معیارهای علمی دانشنامه ها وتعریف خود دانشنامه هزاره ازخود؛ این دانشنامه حد اقل ترین معیارعلمی واکادمیک را مراعات ننموده است. دلایل ما برای اثبات این واقعیت؛ مستندات است از متن این دانشنامه ، با مقایسه به واقعیت ها ودانستنی های از تاریخ، داشتنی های علمی وهنری جامعه هزاره. دانشنامه هزاره در بیش از 900 صفحه تدوین گردیده است. پرداختن به تمام مطالب آن، از حوصله  یک مقاله خارج است.تلاش می نمایم به طورروشن وهم مختصر،به نمونه های به پردازم که محتوای اصلی وپایه ای، این کتاب را تشکیل می دهد.بدون هیچ اتهام وبدون هیچ وابستگی به جریان خاص سیاسی وایدئولوژیک؛ طرح خودرا برای اصلاح وبازگشت پروسه تدوین دانشنامه هزاره، در مسیرعلمی واکادمیک برای مردم که با حمایت مادی ومعنوی خود، بنیاد دانشنامه  را بر پا داشتند ، ارائه می نمایم. این نوشته به سه موضوع اصلی می پردازد.در اخر پشنهادات وراه حل چگونگی جبران اشتباهات خواهد امد.اول.توضیح وتحلیل مجموعه ی مطالب، بنام دانشنامه هزاره.دوم. نمونه های ازصدها مدخل ومتن برای اثبات کتمان هویت ملی هزاره .سوم: نمونه های از صدها وهزاران مدخل ومتن که می توانستند “دانشنامه هزاره” را تالیف نمایند.

اول:مد خل ومتن«دانشنامه هزاره»

فقدان اطلاعات دقیق وعلمی از فرهنگ، اقوام  ومردم افغانستان درمراکزاکادمیک وعلمی جهان، بی نهایت ناقص ومحدود است. درین میان اطلاعات دقیق ازجغرافیا،حیات فرهنگی وتبارمردم هزاره در مراکز تحقیقی جهان، بشکل علمی وبی طرفانه وجود ندارد.نشر”دانشنامه هزاره” اگر علمی تدوین می شد؛ می توانست بزرگترین گام ارزشمند باشد، برای شناساسی ومعرفی مردم که عمدا واگاهانه حکومت های استبدادی آن را کتمان نموده است.هزاره ها تنها از لحاظ موجودیت ،تبار ونژاد مورد کتمان نبوده؛ بلکه به همان تناسب؛ از لحاظ فرهنگ و هویت ملی درمحرومیت مضاعف نسبت به دیگر اقوام ومردم افغانستان قراردارند.کتمان این مردم از دایر تالمعارف اریانا گرفته تا عصر« اطلس اتنوگرافی اقوام ساکن درافغانستان» امتداد یافته است. اغاز پروسه ای گرد اوری مستندات تاریخی ، فرهنگی ونشر جلد اول”دانشنامه هزاره” خوش بینی ها وامید های زیاد را خلق کرد. اما زمان که دانشنامه نشر شد ومورد قضاوت قرار گرفت، تسلط گرایش ها وسلیقه های خاص جریان سیاسی در تدوین «دانشنامه هزاره» اشکار گردید.

دانشنامه ها معمولا، با اهداف ومحتواهای متفاوت تاهنوزدر جهان تنظیم گردیده وتالیف می گردد. دانشنامه هزاره خود را چنین تعریف کرده است: «اطلاعات در باره فرهنگ، طوایف، تاریخ،جغرافیا،جمعیت،اداب،وروسوم، میراث فرهنگی،شخصیت ها،رویدادها ووقایع مرتبط به قوم هزاره.ص6» . معمولا دانشنامه ها مجموعه اطلاعات علمی است که با حمایت دولت ها به انجا م می رسند.به همین دلیل دولت ها به تناسب ظرفیت علمی ومیزان پابندی دولتیان به معیار های علمی؛ فارغ از تاثیر گزاری ایدئولوژی ویا عقاید نژادی، دست دانشمندان را برای تدوین دانشنامه باز می گذارند ویا انهارا ماموراجرای تالیف دایرتالمعارف برتری نژاد ی ویا دینی می نمایند. محتوای اصلی یک دانشنامه علمی که خارج از تاثیر گزاری سیاسی تالیف گردد؛ شامل این نوع اطلاعات می باشد: جغرافیا، نژاد وطوایف ، تولیدات، اختراعات،شخصیت های علمی، فرهنگی ، مذهبی ، هنرمندان، سیاسی، احزاب سیاسی با تمام گرایشات،اداب ورسومات مذهبی ویا قومی وتمام رویداد های هنری، فرهنگی ، علمی وسیاسی.

«دانشنامه هزاره» متاثر از جریان خاص مذهبی سیاسی وبا محتوای کاملا مذهبی تالیف گردیده است. دانشنامه را به تناسب محتوای آن؛ می توان “دانشنامه علمای مذهبی و روحانیون به قول ریس بنیاد دانشنامه درسمیناردرشهر قم” ونیزفعالیت های مذهبی جریان های غیر هزاره دانست.( سخنرانی ریس بنیاد دانشنامه در قم) به دلیل اینکه مسایل دیگربه عنوان رنگ امیزی ودرحاشیه ای متن استفاده گردیده است.متن و محتوای اصلی  دانشنامه را، به شکل کامل معرفی جریان های سیاسی روحانیون وسادات وشخصیت های مذهبی که در جامعه هزاره وجود داشته است ، شامل می گردد. واقعیت دیگر که درست در روز های اول نشردانشنامه افشاء شد این است که اکثریت دانشمندان که نام انها، درگروه مشاورین وشورای علمی امده پیش از انتشار، از محتوای اصلی دانشنامه بی خبر بوده است. اما واکنون برخی از انها دم فرو بسته وبر خی دیگررسما از محتوای آن؛ انتقاد نموده است.

دو نوع اطلاعات؛ بیشترین محتوای اصلی این کتاب را تشکیل می دهند:

یکی، مناطق وجغرافیای هزاره ها ودومی معرفی شخصیت های سیاسی و مذهبی در جامعه هزاره.درحال که در جامعه هزاره نسبت به تعداد جمعیت آن؛ کم تر از دیگراقوام افغانستان جنبش های علمی ، سیاسی وفرهنگی غیر از روحانیون نیز وجود دارند.روحانیون فقط در زمان جنگ با روسها وشرایط خاص سیاسی واسلامی در منطقه ؛ در جامعه هزاره به دلایل سیاسی، نظامی ومذهبی بر فضای زندگی وسیاسی هزاره ها تسلط یافتند. درمدخل دانشنامه، جای ونشانی از داشته های علمی وفرهنگی جامعه هزاره، شخصیت های متخصص ومولد درکاروسازندگی ،محافل علمی، سیاسی وفرهنگی ؛ در سازمانهای سیاسی و ملی افغانستان خالی است. در دانشنامه هزاره ؛ جای شخصیت های مهم وتاریخ ساز هزاره ،به خصوص در جنبش های چپ افغانستان، که ؛ نقش درخشان،موثر وتعیین کننده داشته است خالی است.”دانشنامه هزاره” با کمال تاسف که تهی از بیشترین داشته های علمی، سیاسی وفرهنگی غیرروحانیون وغیر مذهبی جامعه هزاره می باشند.دها انجنیر، داکتر ومتخصصین غیر سیاسی که در معدن ها، سرک سازی ها وایجاد شبکه های نسبی برق از این مردم بوده اند در”دانشنامه هزاره” نام از انها نیامده است.

متن ومحتوای دانشنامه هزاره، چنان فربه ازمعرفی سادات منقبت خوان ،اخوندها وملاهای ناشناخته گریده است که حتی نقش بزرگترین شخصیت روحانی و ملی هزاره “شهید مزاری” که تقریبا، تاریخ واکثریت هزارها، موجودیت خودرا مدیون او می دانند؛ مغشوش وشورشی معرفی گردیده است.اما بر عکس، کتاب”اسطوره شکسته” که هیچ کسی تا هنوز مسئولیت نوشتن آن را نه گرفته است، پررنگ ودرچندین صفحه امده است.دانشنامه هزاره دقیقا مثل دانشنامه های حکومت های تبار گرای قومی در افغانستان ، با استفاده از مجموعه ی مواد خام ودر ظاهر بی ضرر واطلاعات مذهبی ؛ اما درواقع با هدف خاص سیاسی مذهبی؛حیات اصلی، داشته های علمی ، چهره های درخشان روشنگری وفرهنگی هزاره ها را، کتمان نموده و به جای آن باهوشیاری یا نادانی تمامیت جامعه هزاره را تعریف مذهبی نموده وگرایش خاص سیاسی ومذهبی را بر حیات فرهنگی وعلمی هزاره ها تحمیل نموده است.

دوم: مدخل ومتن «دانشنامه هزاره» فقط باتمرکزبر حروف آ.ا.ب(بت)

1.معرفی جغرافیا ، زیست وزندگی مردم هزاره:

با توجه به مقدمه “دانشنامه هزاره “جغرافیا، تبار وحیات علمی وفرهنگی هزاره هارا در هر کجا بامراعات کردن (آ.ا.ب.بت)در اول نام کلمه شامل می گردد. اما درمدخل و متن دانشنامه بدون هیچ دلیلی مشخص؛ نام منطقه ونام شخصیت های علمی، سیاسی وهنری هزاره ها ، در کویطه پاکستان وبرخی دیگرکشورهای همسایه اصلا نیامده است.بطور نمونه:« انجمن فلاح وبهبودی» بعنوان یک مرکزیت مهم علمی وفرهنگی هزاره های کویطه پاکستان در زمان خودش مطرح بوده اما در دانشنامه هزاره نیامده است. شخصیت های مهم مثل فقیر حسین برادر برگیدیر خادم حسین جنرال مهم ارتش پاکستان،امیر محمد شاعرمعروف ان دیار وپروفیسورناظر حسین استاد دانشکاه در پاکستان، در دانشنامه نیامده است.در حالکه در (ص657) انجمن طلاب حرکت اسلامی بشکل مفصل معرفی گردیده است..

2.در مدخل دانشنامه، تمرکز خاص برای معرفی جریان های سیاسی مذهبی ، اخوندها،سادات،روحانیون،نشریات وتالیفات مرتبط به انها یعنی درموضوعات دینی،ادبی، شعری، سیاسی، حقوقی ومذهبی که تقریبا بشکل اکثریت؛ روحانیون مولف آنها بوده است، گردیده است

3.در «دانشنامه هزاره» تفاوت بنیادی وهوشیارانه؛ میان روحانیون سیاسی ملی هزاره؛ با روحانیون مذهبی که طرح حقوق ملی انسان هزاره را ، کافر می دانستند ومی دانند قایل شده است. دراین کتاب تلاش بی نهایت برجسته و روشنی گردیده است از اینکه خواسته ها، اهداف وداعیه محرومیت زدای  سیاسی و حقوقی ؛روحانیون ملی که پس ازروی کار امدن حکومت مجاهدین، برای تعیین حق سرنوشت هزاره ها وتامین برابری قومی در افغانستان در کنارمردم اش ایستاد شدند بکلی منکر شده وبه دلیل آگاهی مردم وزمانه ما، بی نهایت مغشوش ونا مفهوم ؛ آن هم در چند سطری محدودی پنهان نمایند.درست برعکس آن؛ تمام نشریات و کتاب های که با پول استخبارات برخی کشورهای همسایه برای اختطاف وتحریف آگاهی ملی هزاره ها، به مصرف رسیده ونشرشده است را ، بیشترین صفحات و مدخل دانشنامه را برای انها اختصاص داده است.مثلا در معرفی نشریه بنام« امروز ما » در سه ستون ص 616 .هر گزچیزی برای نسل های که در میدان نبرد “هزاره کشی” حضور نداشته است ؛فهم نمی گردد.نشریه امروز ما ،پس از نشریات “جوالی” و”کانون مهاجر” هزاره ها را، به بازگشت به خویش فرا خواند.ستم ملی را به عنوان یک واقعیت درکشور وتحمیق مذهبی جامعه هزاره را به عنوان یک واقعیت اجتماعی و مذهبی در درون جامعه هزاره ؛تحلیل و تبیین نمود.امروزما، برای اولین بار، بطور گسترده وفراگیر،آگاهی ” هزارها رادر الینه شدن وتحمیق مذهبی به چالش کشید.نشریه امروز ما، یک نشریه احساساتی نبود.بلکه واقعیت ها و خواسته های سیاسی ،حقوقی ،تاریخی وعینی جامعه هزاره را طرح نمود.حضورو تاثیردشمنان ودوستان هزاره را ،در درون اجتماع و فرهنگ و مذهب هزاره معرفی نمود.این فقط در بخش( آ.آ.ب ) نشریات که در دانشنامه امده است.

برای معرفی کتاب” احیاء هویت” اندیشه های سیاسی شهید مزاری که به قول اشرف غنی که او، مسیر تاریخ سیاسی افغانستان را تغییرداد. ستم ملی در افغانستان را که کتمان شده بود برای حل اساسی ، با جرئت وشهامت بی سابقه ای درتاریخ افغانستان، بدون هیچ استثنای از هیچ قومی ، در روی میزسیاست افغانستان گذاشت.” احیا هویت” معنی ومحتوای فصل جدید سیاست درتاریخ حکومت داری وسیاست ملی وداخلی در افغانستان است که نسل پس از مزاری ، بر اساس محتوای کتاب احیاء هویت ؛ حقوق شهروندی خود را به زور یا به مبارزات مدنی ، امروزو یا فردا، تعریف خواهند کرد. احیاءهویت ؛ انواع ستم تاریخی ، تبعیض ومحرومیت های حقوقی ،سیاسی در افغانستان را بیان نموده وبا شهامت بی سابقه در تاریخ مبارزات احزاب سیاسی افغانستان ؛ راه حل ملی ودموکراتیک ان را نیز بیان نموده است. درکتاب احیاء هویت به قدر کافی اندیشه های برای تغییر مسیرتاریخ مردم ما وافغانستان وجود دارد.دردانشنامه هزاره، کتاب احیاءهویت که منشور برابری وبرادری افغانستان است، در یک ستون وچندین برابر کم تر ازحجم معرفی کتاب «افتاب جوزجان» منقبت سید حسن احمدی نژاد بلخی در وصف« یحی بن زید» کدام عرب مهاجربه شمال افغانستان است، امده است.131 ص»

البته این قلم مختصرا تاکید می نماید که اندیشه های شهید مزاری غرب کابل؛ با مجموع اساسنامه، سابقه وتفکر حزب وحدت تفاوت زیاد دارد. خوب است یاد اورشوم که از اندیشه های مزاری غرب کابل ، اکنون چیزی در میدان سیاست افغانستان باقی نمانده است.همراهان سابق مزاری به جای طرح اندیشه ها ی مزاری برای سیاست امروز افغانستان، اورا برای معیشت واستفاده های شخصی وخوانودگی مطرح ومقدس می سازند..

حالا بیایم معرفی انحرافی نشریه امروز ما ومعرفی اجمالی کتاب احیاء هویت را، به عنوان نمونه ی از دها مدخل این چنینی با صدها مدخل که صرفا سیاست مذهبی کشور همسایه مارا تبلیغ وترویج می نماید؛ مقایسه نماییم؛ انصافا به چه نتیجه ای می رسیم.مثلا:«افغانستان در کلام امام خمینی ص 539»انجمن طلاب حرکت اسلامی 657 ص»اسطوره شکسته ص444 »اسلام مکتب توحید458 – تا560 »امامان شیعه از دیدگاه اهل سنت ص602»انقلاب کربلا از دیدگاه اهل سنت678 ص » اینها فقط نمونه های است ازمجموع متن به اصطلاح علمی ودها هزار مدخل “دانشنامه قوم هزاره”

: 4.موضوعات که در ادبیات« دانشنامه علمی هزاره» برای آنها حروف وضع نشده است

1. دها نام وعنوان ازرسوم، معنویات وداشتنی های مادی سرزمین هزاره به کنار؛ یکی از موضوعات پیش پا افتاده در مدخل” دانشنامه هزاره” مسایل هنری وهنرمندان این رشته در جامعه هزاره در افغانستان ویا پاکستان است که از تمام انهافقط سید انورهمرای دمبوره اش امده است.به نظرنویسندگان این دانشنامه ، دها مبتکران ساختمانی ،شهر سازی ،راه وسرک سازی ،معلمان، نظامیان ،جنرالان وانجنیران برق از مردم هزاره ؛ هیچ کدام به اندازه اشعارمنقبت محبان اهلبیت برای معرفی جغرافیا وتبار مردم هزاره اهمیت نداشته است.

 

2.نکته اول، اما این است که تاریخ افغانستان فقرمضاعف علمی وفرهنگی  را بر مردم هزاره تحمیل کرده است.همین فقرعلمی

وداشته های نسبی علمی، هر گاه از طرف کسانی بنام هزاره انکار شود ، دیگر جزمنقبت خوانان وروضه خوانان چه می ماند درجامعه هزاره ؟.نمونه های از این سرمایه های علمی مردم هزاره را با مراعات کردن حروف( .آ.ا.ب.)درین قسمت بعنوان مثال می اورم:1. احمد علی داکترمتخصص عقلی وعصبی وعضو کمیته مرکزی سازمان پیکار برای نجات افغانستان.2. انجنیر امینی از جاغوری، ماستر«فاز بلند برق» از شوروی. 3.اسحق علی داکترو شعله ای مشهور ازجاغوری و یکی از اعضای رهبری« سازمان جوانان مترقی افغانستان» به رهبری اکرم یاری.

.3.جریان های سیاسی روشنگری:

درتاریخ افغانستان دو جریان عمده ای سیاسی ،سراسری ومهم از جنبش چپ وجود داشتند.جریان دموکراتیک نوین معروف به شعله ای ها وجریان حزب دموکراتیک خلق افغانستان. جریان دموکراتیک نوین بعد ها عمدتا در دو جریان متمرکز شدند. «ساما ورهای».به روایت تاریخ افغانستان ؛ کادرها،استادان دانشگاها ، معلمین وفرهنگیان جریان «دموکراتیک نوین »بیش از حزب دموکراتیک خلق افغانستان بوده است. اما به دلیل حمایت روسها وحاکمیت یک دهه حزب دموکراتیک خلق افغانستان، این جریان شهرت جهانی ومنطقه ای یافت. هزارها در جریان دموکراتیک نوین در سطح رهبری، بیروی سیاسی و کمیته مرکزی نقش تاثیر گزاری بیشتر از حزب دموکراتیک خلق افغانستان داشته است.به همان تناسب که در جریان دومی نقش تاثیر گزاری، علمی وسیاسی سلطان علی کشتمند بی بدیل است و دها جنرال ومتخصص در رشته های علمی وفرهنگی عضو این جریان بوده است ؛در جریان اولی بیش ازآن؛ دها شخصیت های برجسته ی مردم هزاره ، در رهبری وسطوح مختلف جریان دموکراتیک نوین نقش تعیین کننده ی داشته است.بیشترین انها توسط امین قتل عام شدند.عده ای دیگرتوسط اسلحه داران ولایت فقیه به دار بسته شدند.برخی دیگر انهارا از صحنه زندگی به گوشه های مرگ وانزوا در چار سوی جهان پراندند.

به دلیل مبارزات مخفی سازمان های چپ واستقلال انها ، نسبت به کشور های خارجی،ومحدودیت های سیاسی هم از طرف احزاب اسلامی مورد حمایت کشورهای منطقه وهم از طرف حکومت مورد حمایت اتحاد شوروی ؛ جریان دموکراتیک نوین؛ نه فقط خود این جریانها، بلکه شخصیت ها ی مهم جریان های چپ ، در گم نامی کامل ، در عصرما، مورد انکارتاریخی قرار گرفته است.با وجود این تاثیر گزاری انها ، بر آگاهی جامعه هزاره وافغانستان غیر قابل انکار است. برای معرفی واهمیت جریان دموکراتیک نوین که هزاره ها در ان نقش موثروغیر قابل انکار داشته است، به جای بحث تاریخ وتئوری؛ لازم است ، چند نفراز افرادعادی جریان چپ مستقل در کابینه کرزی را برای نسل فعلی بنویسم: داکتر سپنتا ، سیما ثمر، اعظم داد فر، ثریا دلیل ، سهراب علی صفری ودر سطوح مختلف دیگر علمی ، فرهنگی وتخصصی که عده زیاد انها نمی خواهند اسمی از ان انها برده شوند.به دلیل اینکه این جریان ها اکنون وجود ندارد. مختصرا باید گفت که بیش از80 فی صد،تحصیل کردگان هزاره، درجریان دموکراتیک نوین فعال بوده است که هیچ کدام از انها نام ونشانی به عنوان سرمایه ها وداشتنی های هزاره ها در«دانشنامه هزاره»  نیامده است.

درین نوشته فقط به زکر برخی محدود، ازنام شخصیت ها ونام جریان های چپ مستقل افغانستان که هزاره بوده است ودر اول نام انها حروف« آ .ا. ب .بت» است بسنده می نمایم:1.اکرم یاری ، بنیان گزار«سازمان جوانان مترقی افغانستان» از جاغوری.2. احمد ضیاء قاضی عضو کمیته مرکزی ساما از قول خویش بهسود.3.انجنیر نادرعلی پویا عضو دفتر سیاسی که مدتی از پس از گرفتاری مجید کلکانی، رهبری ساما را به عهده داشته است.او از هزاره های ارزگان وباشنده چمتال مزار شریف می باشد.4.انجنیر حسین از هزاره های پنجشیر.5. احمد زبیر برادر انجنیر حسین مسول وفرمانده چریکهای شهری ساما از هزاره های پنج شیر.6. انورمعلم از بابه جاغوری یکی از عوامل اصلی قیام مردم بر ضد حکومت امین در جاغوری که از بابه شروع شد.7.آزاد عبدالخالق یکی از کادر های جریان دموکراتیک نوین و استاد مشهورمعارف، در جاغوری که هزارها دانش اموزرا برای دانشگاهای افغانستان وخارج ،آموزش داده است.8. اسدالله کشتمند عضو کمیته مرکزی حزب دموکراتیک خلق افغانستان، نویسنده  وفرهنگی مشهوردر این حزب.9. اکرم گیزابی یکی از کادر های با سابقه جریان دموکراتیک نوین.10.استاد عبدالغفوراستاد دانشگاه وشوهر سیماثمر.11. اسدالله ولد یعقوب علی، مسکونه جاغوری، عضو سارنوالی، از شخصیت های مهم جریان دموکراتیک نوین.12. اسمعیل دانش عضوموثر شعله ای ها از جاغوری.13. انجنیر صادق شعله ای از جاغوری.14. انجنیر محمد علی مشهور به رضا از مرکزیت ساما.15. انجنیر شفیعی مسول نطامی ساما از هزاره های اسمعیلیه.16.انجینیر حسین دبیر کل حزب کمونیست افغانستان از قرباغ. انشعابی از بیروی سیاسی وتشکیلات ساما.16. انجنینر محمد علی قرباغی که نقش زیاد در ساختمان سازی داشته ودارندعضو ساما.17.استاد عزیز طغیان از لعل و از بنیان گزاران “ساما” و مترجم کتاب تاریخ ملی هزاره. مولف تیمورخانونف روسی. برخی از این نام ها که در اول آن حروف آ.ا نیست،اما در اول نام انها کلمه استاد وانجنیر به عنوان پیشوند نام افراد، مشهور شده است. مثل کلمه آخوند که در دها مدخل دانشنامه هزاره امده است. با تاکید وآگاهی می گویم که صدها حتا هزارها نام دیگر، از متخصیصین هزاره در افغانستان، کشور های همسایه وجهان وجود دارند که آنچه ارائه شد، مشت نمونه خروار است.نام اثارعلمی ،فرهنگی ونام شخصیت های علمی هزاره درحزب دموکراتیک خلق افغانستان چه خلق وچه پرچم، به دلیل اینکه بی شماراندونیز اسناد کافی وجود دارند؛ تمرکز نکردم.تقریبا کسی نیست که از ان آگاهی نداشته باشد.

دوم: جریان های سیاسی که در انها کادر های هزاره باصلاحیت های شخصی وعلمی نقش مهم وتاثیر گزار داشته است را نام می برم: 1.”اخگر”گروه انقلابی خلق های افغانستان که هم در رهبری آن وهم در سطوح کمیته مرکزی ان ؛ هزارها نقش مهم داشته است.محسن فرمانده اصلی قیام بالا حصارکابل مسول جنگ های چریکی سازمان “اخگر”. فرمانده حسین” مسول چریک های سازمان” اخگر” درهرات، زمان که تورن اسمعیل خان در میر بچه کوت صاحب منصب بود، حسین هزاره، قیام هرات را بر ضد حکومت استبدادی امین فرماندهی نمود. 2.”الحدید” سازمان ملی ومذهبی که یکی ازاعضای رهبری این سازمان داکترعبدالرحمن ،از دره هزاره پنج شیر،معاون سیاسی احمد شاه مسعو، وبعد زیرشد وبه قتل رساندند.3.«انجمن اسلامی دانشجویان» جریان ملی ومذهبی بنام جریان سه حوت.4.گروه انقلابی خلق های افغانستان که بعدها به سازمان” رهای” شهرت یافت .”راوا “سازمان زنان این جریان چپ می باشد.خانم ملالی جویا وخانم بلقیس روشن، نماینده زن از فراه در پارلمان افغانستان عضو راوا بخش زنان سازمان رهای می باشد.دها هزاره برجسته در سطوح مختلف این جریان فعال است.5.بصیر زیاررهبرفعلی سوسیالیست های کار گری افغانستان ، از جاغوری عضو رهبری سازمان رهای بوده که بعد ها از ان ، همرای سیما ثمروافراد دیگر از این جریان جدا شدند.هنوز درسطوح این سازمان چپ هزاره ها فعال اند.6.سازمان رهای بخش افغانستان “سرخا” به رهبری صادق یاری برادر اکرم یاری ،از جاغوری دها عضو برجسته داشتند که در حروف (آ.ا.ب)مدخل کنونی دانشنامه هزاره می بایست می امد ونیامده است.

پیشنهادات واصلاح اشتباهات: این قلم، دو پیشنهاد جدی برای ترتیب وتنظیم مدخل دارد.وچند تذکری به چندین نوع اشتباهات ونقص های در مدخل، متن ومنابع دانشنامه وجود دارد که برای اصلاح ویا ارائه دلیل به ادرس «شورای علمی دانشنامه هزاره » ارسال می گردد.

الف. پیشنهاد اول: در مقدمه کتاب” دانشنامه “درسطراول چنین تعریف از دانشنامه داده شده است:«دانشنامه به کتاب گفته می شود که به ترتیب الفبایی یا موضوعی، در باره رشته یا رشته های از دانش بشری، اطلاعاتی را بطور فشرده وروشمند در اختیار خواننده گان می گذارد.ص 5» بنا بر این تعریف ؛ دو گونه می توان  مطالب دانشنامه را تدوین وترتیب نمود.اول: به ترتیب حروف الفبایی .مطالب “دانشنامه هزاره” چنین ترتیب یافته است. دوم: به ترتیب موضوعات. یعنی هردو شیوه ، متدعلمی واکادمیک است.خوب بود درین مقدمه ،بطورمفصل یا حد اقل به طورمختصردلایل مثبت روشمندی ترتیب حروف الفبایی “دانشانه هزاره” را می اوردند. ترتیب موضوعی دلایل مثبت فراوان می تواند داشته باشد.بطور مختصر ان را بر می شمارم:

نکته اول:اگراین دانشنامه به ترتیب موضوعات که حروف الفبا به تناسب موضوعات آن مراعات می گردید ؛ تالیف می شد، جنبه های مثبت بیشتر داشت؛ نسبت به ترتیب فقط وتماما الفبایی.مثلا کسی که بخواهد موضوع زیست وزندگی هزاره هارا مطالعه کند در ترتیبات موضوعی، مجلدات مشخصی را تهیه نماید.ضرور نیست برای تحقیق موضوع جغرافیای هزاره ها، تمام مجلدات ان را مجبور شود تهیه نماید. مثلا دریک ورق ویا یک جلد دانشنامه کنونی ؛ به دلیل ترتیب الفبایی چندین موضوع امده است: قریه وولسوالی ، نام گیاه،نام کتاب، نام ارباب، نام اخوند ویک معنی فرهنگی ویا رسم ورواج….

دوم: اولین نکته برای متد علمی این است که هرچه راحت تر انسانها بتواند ازیک چیزی استفاده نمایند.اگر نگاه کنیم به تخنیک وکتاب وچیز های برای فرا گیری مثل ریاضی وفزیک …. همه چیز دراول مشکل بوده وحتی تنظیم وترتیب انها برای اموزش ،یاد گیری وحتی نشردر ابتدا بگونه ای مشکل بوده است. بعد ها در طی گذشت زمان، با کسب تجربه وکشف شیوه جدید؛ اسان ترین طریقه ها مورد عمل قرار گرفته است. در واقع همه ای علوم به سمت آسان شدن فراگیری همیشه در تغییربوده و است. اینکه اجزای یک موضوع را در دها جلد ودها صفحه کسی جستجو نماید واقعا یک امر دشوار است.

سوم. دیگر اینکه روز به روز وقت وزمان برای خواننده عادی ،دانشجو ومحقق اهمیت بیشتر پیدا می نماید. مثلا اگر کسی که بخواهد در باره جغرافیای زیست وزندگی هزاره ها تحقیق نماید؛باید تمام مجلدات دانشنامه هزاره رابا دقت مرور نماید.

چهارم: هزینه وتهیه تمام مجلدات برای یک فرد عادی،دانشجو ومحقق بسیار مشکل است.هم به دلیل اینکه تمام مجلدات را کار ندارد وهم به دلیل هزینه انها.در واقع این دانشنامه برای کتاب خانه ها تالیف گردیده است.

پنجم: بطور طبیعی پس از تکمیل دانشنامه ؛ تمام مجلدات انها وارد انترنیت و”ویکیپدیا” می گردد. وارد نمودن دانشنامه در انترنیت موضوعی شدن ان را اجباری میسازد.چرا اول به این مهم توجه نه گردیده است.

پیشنهاد دومی:به نظر می رسد در مقدمه «دانشنامه هزاره» نام برخی از شخصیت های محترم ومشهوردر شورای علمی ومدیریت بنیاد دانشنامه اورده شده است. امابا نگاهی به متن وانچه تالیف گردیده است، نتیجه زحمات قابل قدر «طلاب مومین به ولایت فقیه» می باشد. شورای علمی وهمکاران عملی آن؛یعنی مولفین دانشنامه هزاره، اگر نتواند تغییر درشورای علمی وهمکاران عملی ان بیاورند؛ پروژه تالیفات دانشنامه هزاره به همین سلیقه، شکل ومحتوا ادامه می یابد.نتیجه که یک خواننده غیرازهزاره ویا نسل های بعدی وخارج نشین هزاره از خواندن این دانشنامه می گیرند، مایوس کننده وتحریف قطعی از حیات مادی ومعنوی مردم هزاره است.جلد اول وکنونی باید جمع گردد ونباید ترجمه گردد.با تغییرشورای علمی ومولفین جدید، تغییرات عمده درتمام مدخل های کنونی دانشنامه ایجاد گردد.

ب.اصلاح اشتباهات درمدخل ومتن: برای اختصارومعرفی اشتباهات هرموضوعی، فقط نمونه های را بعنوان مشت نمونه خروارمی اورم:

یکم: تعداد زیاد درمدخل بی ربط به دانشنامه هزاره است: مبنای اصلی دانشنامه هزاره بر این است که هر انچه که از حیات فرهنگی، زبان، محصول ومربوط زیست وزندگی این مردم است در دانشنامه اورده شود.نمونه های بسیاری داریم ازنام مناطق ونام های که هیچ ربطی به هزاره ها ندارد.اگر نویسنده فکر می کند که ربط دار، هیچ نکته ای درین باره برای خواننده نیاورده که جهت ربط این نام به هزاره چیست تا خواننده ویا محقق لحاظ ان را بداند.مثلا” امام صاحب” ولسوالی در ولایت قندوزدر صفحه 608 امده ، در 6 صفحه معرفی شده اما دریغ از یک پاراگراف ربط ان به هزاره ها.آیا این ولسوالی سابقا مربوط هزاره ها بوده ویا فعلادرین باره مسکوت است.البته که در کنارباشنده های دیگراز هزاره ها نام برده است.

دوم: گزینش وارائه جهت دار: بعنوان نمونه ی از صدها مدخل:در صفحه 521 افتخاری رحمت الله ، مشهور به افتخاری سرخ؛ بگونه معرفی گردیده که اورا کسی به درستی نمی تواند از متن که برای معرفی او؛ نوشته شده است بشناسد.درحال که افتخاری سرخ دقیقا مثل مرحوم اخگرتفاوت بنیادی با گروهای ولایت فقیهی داشت .نشریه نداشت اما با کسانی که او می شناخت مخالفت های بنیادی خود را از لحاظ سیاسی واعتقادی  بیان کرده بود. اوبر همین مبنا، از سازمان نصر اخراج شد وفعالیت های سیاسی خود را بی وقفه و به تناسب توان وشرایط ان روز ادامه داد.قتل او هم مرموز نبود.او توسط اسلحه داران ولایت فقیه وبا تحریک حلقه های ولایت فقیهی ترور شد. این مسئله مستند تر از دها منابع نامعلوم است که درین کتاب مورد استفاده قرار گرفته است.

سوم. اطلاعات غلط وناکافی: مثلا مسکه نام قوم یکی از شاخه های آته است. اما دردانشنامه نام یکی ازمناطق جاغوری زکر شده که اصلا در آن جا نیست. این البته نمونه است که این گونه اشتباهات در سراسردانشنامه کم نیستند.

چهارم. استفاده ازمنابع معتبر: درمقدمه دانشنامه امده است که تلاش شده تا از منابع معتبر استفاد شود در حال که این کارنشده است.مثلا کتاب اسطوره ای شکسته معرفی گردیده در حالکه تا هنوز هیچ کسی نوشتن آن را به عهده نگرفته است.برخی روایت ها، از ادم های مجهول صورت گرفته است.کتاب ها ونشریات نا معتبر، افراد واشخاص عادی که فقط عددی از جمعیت هزاره ها است در مدخل جای گرفته است. انچه نوشتم به دلیل دوری از منابع ، فقط نمونه های از حیات مادی ومعنوی مردم هزاره است که بیشتردانستنی های شخصی وتجربی این قلم را تشکیل می دهد. اما به دلیل احترام به آگاهی دوستان ؛ تمام انچه نوشتم از کتاب های ذیل به عنوان منابع معتبرنیزاستفاده نمودم.

منابع وماخذ:

1.جریان دموکراتیک نوین افغانستان. مولف.میر محمد یعقوب مشعوف.

2.ندای ازادی .نشریه سازمان ازادی بخش مردم افغانستان “ساما” به رهبری مجید کلکانی وقیوم رهبر.

3.رنج های مقدس جلد اول ودوم. استاد نسیم رهرو.

4.دانشنامه هزاره. زیر نظر شورای علمی

5.دفتر دوم.جریان های سیاسی-ایدئولوژیک و جریان های قومی هزاره ها.مولف استاد عبدالغفور ربانی.

6.سیاست در افغانستان وروایت از درون جلد اول. داکتر سپنتا

7.جنایات حزبی جلد 2.1 و3 مولف احمد شاه فرهود.

دایرتالمعارف بزرگ فنلادی

.Suuri suomalainen tietosanakirja8.