ازجمله آثار تاریخی و جاهای دیدنی بامیان می توان از مجسمه های1600 ساله بودا شهرغلغله چهل برجه یکاولنگ شهر ضحاک بند امیر دره هاجر کهمرد نقاشی های سموج های دوره بودایی وشهر بربرنام برد.

به نوشته الحاج کاظم یزدانی نویسنده و مورخ مناطق مرکزی کشور دوران شکوفایی و عظمت این ولایت تقریبا از قرن اول میلادی شروع و در قرن هفتم رو به تنزل نهاده و در قرون نهم و دهم به دست مسلمان ها سقوط می کند. و در زمان سلطنت کوشانی ها و سپس یفتلی ها به دلیل رواج دیانت بودایی و تاسیس معابد و حفر سموجهای زیبا و مزین به انواع نقاشی ها وتراش مجسمه های باشکوه بودایی به اوج ترقی و عظمت نایل می شود.

 آنچنانکه نظیر مدنیت بامیان در سایر نقاط آسیای غربی ومرکزی دیده نشده یا کمتر دیده شده است.مسؤولان آبدات تاریخی افغانستان گفته اند 178 بنای تاریخی را در سال های اخیر دو باره سازی کرده اند و از آن جمله کار دو باره سازی مسجد باغ بالا، مسجد گلدسته شهر کهنه کابل، مقبره مهتر لام بابا در لغمان و خانقاه چشت شریف در ولایت هرات تمام شده است.

اما سوالی که بی جواب باقی مانده اینست که آثار تاریخی ولایت بامیان چرا مورد توجه قرار نمی گیرند و بازسازی و حفاظت نمی شوند؟

جواد ضحاک رئیس شورای ولایتی بامیان می گوید: چون اکثر باشندگان ولایت بامیان متعلق به یک قوم خاصند، حکومت مرکزی نسبت به ولایت بامیان تبعیض قایل هست و حتی آثار باستانی این ولایت را نیز ترمیم و بازسازی نمی کند،در حالی که موسسه یونسکو آماده است تا بودجه ترمیم و بازسازی آثار تاریخی این ولایت را پرداخت کند،اما حکومت مرکزی  علاقه ای نسبت به ترمیم و بازسازی آثار باستانی ولایت بامیان  نشان نمی دهد.

اما چرا آثار تاریخی بامیان در حال نابود شدن هستند؟

ابراهیم اکبری رئیس اطلاعات و فرهنگ بامیان دلیل از بین رفتن آثارفرهنگی وآبدات تاریخی بامیان را ناآگاهی مردم ازاهمیت این آثار، بی توجهی مسئولین امور،عدم سرمایه گذاری دولت وحواث طبیعی می داند.در ولایت بامیان برای حفاظت آثار تاریخی فقط یک گروه دوازه نفری در قالب ریاست اطلاعات و فرهنگ این ولایت فعالیت دارند. لیکن آیا این دوازه نفر می توانند از حداقل 15 اثر تاریخی درمرکز وچهار ولسوالی ولایت بامیان حفاظت و نگهداری کنند؟ 

بسم الله تابان مشاور امنیتی والی بامیان در این زمینه می گوید: بدون شک دوازده نفر به هیچ وجه نمی توانند آنچنان که انتظار می رود از آبدات تاریخی بامیان حفاظت کنند و دولت باید نیروی امنیتی را که مسئولیت حراست آثار تاریخی را به عهده دارند افزایش دهد اما چون ولایت بامیان از امنیت خوبی برخوردار است تصور می شود که همین دوازه نفر کفایت می کند. 

با اینکه از روی کار آمدن دولت موقت درسال2002 تا کنون توجه زیادی به آثار تاریخی بامیان صورت نگرفته است ولی بازهم شمار زیادی ازباشندگان ولایت بامیان خواهان ترمییم دوبارهء پیکره های بودا که توسط گروه طالبان تخریب شده بود هستند.

 اما داکترحبیبه سرابی والی ولایت بامیان دراین مورد میگوید:اگر مجسمه های بودای بامیان بازسازی هم شوند بازهم ارزش و اهمیت گذشته را نخواهند داشت لیکن از لحاظ جذب سیاحان و جهانگردان،مبنع در آمد خوبی برای دولت افغانستان خواهند بود.

وی می افزاید: در مورد بازسازی تندیس های بودای بامیان باید حکومت مرکزی تصمیم بگیرد. گرچه ما خواهان این هستیم تا هرکدام از مجسمه ها که قطعات بیشتری از آن موجود هست ترمیم و بازسازی شود، اما حکومت مرکزی باید در این قسمت تصمیم بگیرد و از موسسه یونسکو درخواست کند.

با این حال  مسئولان برنامه گسترش توسعه جهانگردی و توریزم درولایت بامیان وضعیت  آثار تاریخی در این ولایت را بحرانی خوانده و گفته اند حوادث طبیعی و حفاریهای غیرقانونی، بسیاری از آثار باستانی از جمله 8 اثر ارزشمند تاریخی بامیان را، که ثبت میراثهای فرهنگی جهان است، درمعرض خطر نابودی قرارداده و اگر در قسمت حفاظت آنها توجه جدی صورت نگیرد این آبدات تاریخی ارزشمند نابود شده و تاریخ این سرزمین از بین خواهد رفت.