ADCO logo
dari    english    suomi   
 
صفحه اول       مقالات       در باره ما       نظرات بازديد کنندگان       تماس باما       پيوندها       آرشيف       خبری       دفتر نظرات مهمانان      

يادي از ميرزا عبدالقادر بيدل


20.04.2006 19:55

(صيقل)



عنصر خيال در شعر بسيار مهم است؛ اگرچه برخي از ناقدان، قيد خيال را در شعر زايد مي‌دانند و مي‌گويند هر شعر علاوه بر دارا بودن وزن و آرايه، خيال‌‌‌انگيز نيز هست. بيدل، در اين خصوص نيك درخشيده‌اند. باريك‌انديشي، خيال‌انگيزي، به كارگيري تركيبات نو، تشخيص بخشيدن به چيزهاي بي‌جان، بهره‌گيري از نمادها و تلميحات، استفاده از شيوه‌هاي شاعران گذشته، سادگي بيان و تازگي زبان شعري، توصيف طبيعت، بازي با كلمات و تكرار قافيه، بسامدها، حس‌آميزي، تناقض، (پارادوكس) و عرفان از ويژگيهاي شعر بيدل است. ابوالمعاني‌ ميرزا عبدالقادر بيدل‌، كه‌ به‌ قول‌ قاري‌ عبدالله‌ (1871ــ1943) ط‌ريق‌ اجتهاد در ادبيات‌ پارسي‌ پيموده‌ و دنياي‌ جديد در آفاق‌ سخن‌ كشف‌ كرده‌ است‌ ، يكي‌ از زبردست ‌ترين‌ و پركارترين‌ شاعران‌ پارسي‌گوي‌ جهان‌ بشمار مي‌رود. جاي‌ شبهه‌ نيست‌، كه‌ او مدت‌ سه‌ قرن‌ آخر در ميان‌ زيبايي‌پرستان‌ و عاشقان‌ شعر پارسي‌ در قاره‌ هند و پاكستان‌، خراسان‌ (افغانستان کنوني ) و ماوراالنهر مشهورترين‌، معروفترين‌ و محبوب‌ترين‌ شاعر محسوب‌ مي‌شد. چون‌ از بيدل‌ سخن‌ رود، دلدادگان‌ و دلباختگان‌ شعرش‌ با اخلاص‌ و احترام‌ فراوان‌ با عنوانهاي‌ افتخاري‌ ابوالمعاني‌، ط‌وط‌ي‌ هندوستان‌، سلط‌ان‌ اورنگ‌ سخن‌، بحر سخن‌، گلزار بقا اقليم‌ سخن‌، درياي‌ معاني‌، طائر رمز نكات‌، شاعر آيينه‌ها و امثال‌ اينها از او نام‌ مي‌برند. در اين‌ سرزمين‌ علم‌ و ادب‌ پرور، آثار بيد ل‌ را چون‌ مخزن‌ سخنوري‌ و معني‌يابي‌ در مدارس‌ مي‌آموختند، در مكاتب‌ كهنه‌ به‌ شاگردان‌ و حتي‌ بچه‌هاي‌ غير تاجيك‌ از قبيل‌ ازبك‌، قرغز، قزاق‌، تركمن‌، بلوچ‌ و... تعليم‌ مي‌دادند و محافل‌ خاصه‌ بيدل‌خواني‌ مي‌آراستند.
پس‌ در چنين‌ حالتي‌ سوالي‌ به‌ ميان‌ مي‌آيد: چه‌ بود و چه‌ شد، كه‌ شعر و شهرت‌ شاعري‌ اين‌ مرد خدا در يك‌ مدت‌ كوتاه‌ تمام‌ خراسان‌ و ماوراالنهر را فراگرفت‌ و به‌ قول‌ واضح‌ بخاراي‌ اكثر شاعران‌ و سخن‌پردازا ن‌، اشعار ميرزا عبدالقادر بيدل‌ را تتبع‌ مي‌نمودند.

گر آيينه ات در مقابل نماند

خيال حق و فكر باطل نماند

نه صبحي ست اينجا نه باميست پيدا

كجا عرش و كو فرش اگر دل نماند

همين پوست مغز است اگر واشكافي

خيال است ليلي چو محمل نماند

نم خون عشاق اگر شسته گردد
حنا نيز در دست قاتل نماند

ز دانش به صد عقده افتاده كارت

جنون گر كني هيچ مشكل نماند

نخواهي به تاب نفس غره بودن

كه اين شمع آخر به محفل نماند

نشان گير از گرد عنقا سراغم

به آن نقش پايي كه در گل نماند

برد شوق اگر لذت نارسيدن

اقامت در آغوش منزل نماند

مجاز آفرين است ميل حقيقت

كرم گر كند ناز سائل نماند

نفس عالمي دارد اما چه حاصل

دو دم بيش پرواز بسمل نماند

جهان جمله فرش خيال است اما

ز صيقل گر آيينه غافل نماند

دل جمع دارد چه دنيا چه عقبي

چو گوهر شدي بحر و ساحل نماند

درين بزم زآثار اسرار سنجان

چه ماند اگر شعر بيدل نماند .
در سال 1054 هـ. ق در ساحل جنوبي رودخانه گنگ در شهر عظيم آباد پتنه ميرزا عبدالخالق صوفي سالخورده قادري صاحب فرزند پسري شد، ميرزا به عشق مراد معنوي سلسله طريقت خود يعني عبدالقادر گيلاني نام فرزندش را عبدالقادر گذاشت. دوست و هم مسلك ميرزا عبدالخالق، ميرزا ابوالقاسم ترمذي كه صاحب همتي والا در علوم رياضي و نجوم بود براي طفل نورسيده آينده درخشاني را پيشگويي كرد و به ميمنت اين ميلاد خجسته دو ماده تاريخ فيض قدس و انتخاب را كه به حروف ابجد معادل تاريخ ولادت كودك مي‏شد، ساخت. نسبت ميرزا به قبيله ارلاس مي‏رسيد، قبيله‏اي از مغول با مرداني جنگاور. اين كه كي، چرا و چگونه نياكانش به سرزمين هند مهاجرت كرده بودند، نامعلوم و در پرده‏اي از ابهام است. عبدالقادر هنگامي كه هنوز بيش از چهار سال و نيم نداشت پدرش را از دست داد و در سايه سرپرستي و تربيت عمويش ميرزا قلندر قرار گرفت، به مكتب رفت و در زماني كوتاه قرائت قرآن كريم را ختم كرد، بعد از مدتي كوتاه مادرش نيز درگذشت و او در سراي مصيبت تنها ماند. عبدالقادر پس از مدتي به توصيه ميرزا قلندر ـ كه خود از صوفيان باصفا بود ـ مكتب و مدرسه را رها كرد و مستقيماً تحت آموزش معنوي وي قرار گرفت، ميرزا قلندر معتقد بود كه اگر علم و دانش وسيله كشف حجاب براي رسيدن به حق نباشد خود تبديل به بزرگترين حجابها در راه حق مي‏گردد و جز ضلالت و گمراهي نتيجه‏اي نخواهد داشت. عبدالقادر در كنار وي با مباني تصوف آشنايي لازم را پيدا كرد و همچنين در اين راه از امداد و دستگيري مولانا كمال دوست و مراد معنوي پدر بهره‏ها برد. از همان روزها عبدالقادر به شوق حق، ترانه عشق مي‏سرود و چون بر حفظ و اخفاي راز عشقش به حق مصر بود رمزي تخلص مي‏كرد تا اين كه بنابر قول يكي از شاگردانش هنگام مطالعه گلستان سعدي از مصراع بيدل از بي‏نشان چه گويد باز به وجد آمد و تخلص خود را از رمزي به بيدل تغيير داد. بيدل در محضر شاهان اقليم فقر: شاه ملوك شاه يكه آزاد و شاه فاضل روح عطشانش را از حقايق وجود سيراب مي‏كرد و از مطالعه و تتبع در منابع عرفان اسلامي و شعر غني فارسي توشه‏ها برمي‏گرفت. وي در كتاب چهار عنصر از كرامات شگفت انگيزي كه خود از بزرگان فقر و عزلت مشاهده كرده بود سخن مي‏گويد. بيدل هنگامي كه سيزده سال بيشتر نداشت به مدت سه ماه با سپاه شجاع يكي از فرزندان شاه جهان در ترهت (سرزميني در شمال پتنه) به سر برد و از نزديك شاهد درگيري‏هاي خونين فرزندان شاه جهان بود، پس از آن كه نزاعهاي خونين داخلي فروكش كرد و اورنگ زيب فرزند ديگر شاه جهان صاحب قدرت اول سياسي در هند شد، بيدل همراه با ماماي خوش ذوق و مطلعش ميرزا ظريف در سال 1017 به شهر كتك مركز اوريسه رفت. ديدار شگفت شاه قاسم هواللهي و بيدل در اين سال از مهمترين وقايع زندگي‏اش به شمار مي‏رود. بيدل سه سال در اوريسه از فيوضات معنوي شاه قاسم بهره برد. بيدل چهره‏اي خوشآيند و جثه‏اي نيرومند داشت، فن كشتي را نيك مي‏دانست و ورزشهاي طاقت فرسا از معمولي‏ترين فعاليتهاي جسمي او بود. در سال 1075 هـ.ق به دهلي رفت، هنگام اقامت در دهلي دايم الصوم بود و آن چنان كه خود در چهار عنصر نقل كرده است. به سبب تزكيه درون و تحمل انواع رياضت‏ها و مواظبت بر عبادات درهاي اشراق بر جان و دلش گشوده شده بود و مشاهدات روحاني به وي دست مي‏داد، در سال 1076 با شاه كابلي كه از مجذوبين حق بود آشنا شد، ديدار با شاه كابلي تأثيري عميق بر او گذاشت. و در همين سال در فراق اولين مربي معنوي‏اش ميرزا قلندر به ماتم نشست، وي در سال 1078 هـ.ق سرايش مثنوي محيط اعظم را به پايان رساند، اين مثنوي درياي عظيمي است لبريز از تأملات و حقايق عرفاني. دو سال بعد مثنوي طلسم حيرت را سرود و به نواب عاقل خان راضي كه از حاميان او بود هديه كرد. تلاش معاش او را به خدمت در سپاه شهزاده اعظم شاه پسر اورنگ زيب بازگرداند. اما پس از مدت كوتاهي، چون او از تقاضاي مديحه كردند، از خدمت سپاهي استعفا كرد. بيدل در سال 1096 هـ.ق به دهلي رفت و با حمايت و كمك نواب شكرا... خان داماد عاقل خان راضي مقدمات يك زندگي توأم با آرامش و عزلت را در دهلي فراهم كرد، زندگي شاعر بزرگ در اين سالها به تأمل و تفكر و سرايش شعر گذشت و منزل او ميعادگاه عاشقان و شاعران و اهل فكر و ذكر بود، در همين سالها بود كه بيدل به تكميل مثنوي عرفان پرداخت و اين مثنوي عظيم عرفاني را در سال 1124 هـ .ق به پايان رساند، با وجود تشنج و درگيري‏هاي سياسي در بين سران سياسي هند و شورش‏هاي منطقه‏اي و آشفتگي اوضاع، عارف شاعر تا آخرين روز زندگي خود از تفكرات ناب عرفاني و آفرينش‏هاي خلاقه هنري باز نماند. بيدل آخرين آينه تابان شعر عارفانه پارسي بود كه نور وجودش در تاريخ چهارم صفر 1133 هـ.ق به خاموشي گراييد. از بيدل غير از ديوان غزليات آثار ارزشمند ديگري در دست است كه مهمترين آنها عبارتند از:

ـ مثنوي عرفان

ـ مثنوي محيط اعظم

ـ مثنوي طور معرفت

ـ مثنوي طلسم حيرت

ـ رباعيات

ـ چهار عنصر ( زند گينامه خود نوشت شاعر)

ـ رقعات

ـ نكات و... زبان بيدل براي كساني كه براي اولين بار با شعر وي آشنايي به هم مي‏زنند اگر شگفت انگيز جلوه نكند تا حد زيادي گنگ و نامفهوم مي‏نمايد، اين امر مبتني بر چند علت است:

الف: شعر بيدل ميراث دار حوزه وسيعي از ادب و فرهنگ پارسي است كه بيش از هزار سال پشتوانه و قدامت دارد. ادب و فرهنگي كه در هر دوره با تلاش شاعران و نويسندگان آن دوره، نسبت به دوره پيشين فني‏تر و عميق‏تر و متنوع‏تر شده است و تا به د ست بيدل و همگنانش برسد تا حد بسيار زيادي چه در عرصه زبان و شعر و ادب و چه در حوزه انديشه و عرفان و تفكر گرانبار شده است. از طرفي چون در حوزه شعر سنتي همواره اندوخته پيشينيان همچون گوهري گرانبها مد نظر آيند گان بود و خلا قيت و آفرينش در بستر سنت اتفاق مي‏افتد و نوآوري شكستن سنت‏ها نبود بلكه آراستن و افزودن به سنت‏ها بود (در عين توجه به اصول سنتي)، در شعر بيدل بار ادبي و معنايي كلمات و دايره تداعي معاني موتيوها به سرحد كمال خود رسيده است و همچنين موارد جديدي نيز به آن افزوده شده و زبان نيز در عين ايجاز و اجمال است. به گونه‏اي كه خواننده شعر او براي آن كه فهم درستي از شعر وي داشته باشد لازم است به اندازه كافي از سنت شعر پارسي مطلع و به اصول اساسي عرفاني اسلامي آگاه باشد.

ب: بيدل شاعري است با تخيل خلاق، كشف روابط باريك در بين موضوعات گوناگون و طرح مسائل پيچيده عرفاني به شاعرانه‏ترين زبان، و همچنين نوآوري شاعر در مسائل زباني و سبكي، دقتي ويژه و ذهني ورزيده را از مخاطب براي فهم دقيق و درك لذت از شعر وي طلب مي‏كند.

ج: شعر بيدل همچون جنگلي بزرگ و ناشناخته است كه در اولين قدم به بيننده آن حس حيرت و شگفتي دست مي‏دهد و چون پا به داخل آن مي‏گذارد دچار غربت و اندوه و ترس مي‏شود و در واقع مدتي طول مي‏كشد تا با شاخ و برگ و انواع درختان و پرندگان و راههايي كه در آن است آشنا شود اما چون مختصر انس و الفتي با آن پيدا مي‏كند، به شور و اشتياق در صدد كشف ناشناخته‏هايش برمي‏آيد، با شعر بيدل بايد انس پيدا كرد تا... بيدل شاعري با حكمت و تفكر قدسي است، وي از تبار شاعران عارفي چون حكيم سنايي، عطار نيشابوري، مولانا و حافظ و ... است، شاعراني كه شعرشان گرانبار از انديشه و معناست در افق اين بزرگان، شعر زبان راز و نياز است و شاعري شأني خاص و ويژه دارد، همه آنان به زبان شعر نيك آشنايند و در اين زبان سرآمد روزگاران به شمار مي‏روند و همچنين در عرصه معني و حكمت الهي نهنگاني يگانه‏اند، در دستكار اينان صورت و معناي شعر چنان درهم سرشته مي‏شود كه تشخيص يكي از ديگري سخت و ناممكن به نظر مي‏رسد به گونه‏اي كه مي‏توان گفت انديشه آنان عين شعر و شعرشان عين انديشه آنان مي‏گردد، غزليات شمسي مولانا و غزليات بيدل و حافظ آيا سخني غير از شعر ناب است و باز هم آيا آثار همه اينان، غير از بيت الغزل معرفت و عرفان است؟ بي‏هيچ اغراقي فهم تبيين و توضيح انديشه‏هاي ژرف و باريك بينانه عرفاني بيدل به زبان تفصيل عمر گروهي از زبده‏ترين آگاهان را به سر خواهد آورد و اين نيست مگر جوشش فيض ازلي از جان و دل و زبان اين شاعر بزرگ و شاعران عارف ديگري كه حاصل عمر كوتاه و اندكشان، جهاني راز و معناست، ... بيدل غير از غزلياتش كه هر يك آينه‏اي مجسم از شعر نابند، در مثنوي‏هاي محيط اعظم، عرفان، طلسم حيرت و طور معرفت به تبيين انديشه‏هاي عرفاني خود پرداخته است در ميان اين مثنوي‏ها دو مثنوي محيط اعظم و عرفان از قدر و شأن ويژه‏اي برخوردارند، مثنوي محيط اعظم را شاعر در روزگار جواني خود سروده است بررسي سبك شناختي و معنا شناختي اين اثر نشان مي‏دهد كه شاعر بزرگ در عهد شباب نه تنها به زباني نوآئين و غني از ظرفيتهاي بياني شاعرانه دست يافته، بلكه شاعري صاحب انديشه با تفكري متعالي است. مثنوي عرفان كه به مرور در طي سي سال از عمر شاعر سروده شده است در برگيرنده يك دوره كامل از جهان شناسي، انسان شناسي و خداشناسي عرفاني بيدل است، اين مثنوي از آثار ارجمند شعر عرفاني زبان پارسي است كه در آن نور حكمت الهي با زبان شيفته شاعرانه يكي شده است و بي‏هيچ تعصبي مي‏توان آن را به لحاظ عمق و ژرفاي اند يشه و زبان پرداخته و نوآئينش هم وزن و همسنگ آثاري چون مثنوي معنوي و حد يقه الحقيقه سنايي به حساب آورد. در يك نگاه گذ را به مثنوي عرفان و محيط اعظم مي‏توان به مشابهت و مقارنت بسيار آرا و افكار بيد ل با اند يشه‏هاي ابن عربي (عارف مغرب) پي برد، با اين همه و به يقين بيدل خود صاحب تفكري خاص است كه مشي فكري او را از بزرگان ديگري همچون ابن عربي جدا مي‏كند توضيح دقيق اين نكته مستلزم صرف وقت و دقت نظر در آرا و افكار ابن عربي و بيدل است. اند يشه بيد ل، اند يشه وحد ت و يكانگي است، در منظر او عالم عالم جلوه حق است و انسان آينه‏اي كه حيران به تماشا چشم گشوده است، به تماشاي تجلي حق در عالم وجود، بيد ل حق را تنها حقيقت هستي مي‏داند، در نگاه خود نيز همه موجودات قائم به حق مي‏باشند و بدون فيض وجوديي كه حق به آنها مي‏بخشد محكوم به فنا و نيستي‏اند و همه موجودات و اشياء را همچون خيال و وهم تصور مي‏كند كه تنها صورتي از وجود دارند و حقيقت آنها حضرت حق مي‏باشند كه از چشم غافلان هميشه اين نكته پوشيده مي‏ماند. در نگاه شاعر ذره تا خورشيد چشم به سوي حق دارند و تمام هستي، پرشكوه و پاك به عشقي ازلي در جستجوي حق است:

ذره تا خورشيد امكان، جمله، حيرت زاده‏اند

جز به ديدار تو چشم هيچ كس نگشاده‏اند.

از ديگر احوالات ميرزا كه متاثر از عرفان اسلامي است غم و داغ و نالش و فغان هاي اوست .

در غزلي مي گويد :

عمر گذشت و همچنان داغ وفاست زندگي

زحمت دل كجا بريم آبله پاست زندگي

دل به زبان نمي رسد لب به فغان نمي رسد

كس به نشان نمي رسد تير خطاست زندگي

يك دو نفس خيال باز, رشته شوق كن دراز

تا ابد از ازل بتاز ملك خداست زندگي

بيدل از اين سراب وهم جام فريب خورده اي

تا به عدم نمي رسي دورنماست زندگي .

اين غزل مي تواند گوياي زندگي ابوالمعاني باشد .

كاربرد طنز در آثار بيدل از بسامد بالايي برخوردار است و اين نكته بر هر خواننده اي كه با بيدل سرو كاري داشته است به خوبي مبرهن است .

اين قدر ريش چه معني دارد

غير تشويش چه معني دارد

آدمي , خرس , چه ظلم است آخر

مرد حق , ميش , چه معني دارد

يك نخود كله و ده من دستار

اين كم و بيش چه معني دارد

بيدل اينجا همه ريش است و فش است

ملت وكيش چه معني دارد.

( منابع : ايرنا ، ادبستان ، نامه مردم واشعارميرزاعبدالقادربيدل ) .

·

شعر      
دو شعر از ترانه جوانبخت ·
مهدي اخوان ثالث ·
دقيقی بلخی ·
ادبیات ترکی د رمسيرزمان ·
شاعر بزرگ و عارف سترگ سنايي غزنوي ·
يادي از ميرزا عبدالقادر بيدل ·
شمارى از سروده هاى تركى مولانا ·
ما روح تکه تکه -از شریف سعیدی ·
آيا شود بهار كه لبخندمان زند؟ ·
شعری بمناسبت نوروز 1385 از باغبانی ·
شاعران اسماعیلی ·
كعبه؛ يعنی تساوی حقوق انسان‌ها در چهار گوشه‌ی دنيا - بمناسبت عید قربان ·
لحظه های آبی اشراق - از پرتو نادری ·
بیدل شاعر بزرگ نا شناخته : از کاظم کاظمی ·
استاد خليل الله خليلی ·
نغمه ی همدرد : از مهدی اخوان ثالث ·
مسافر : از سهراب سپهری ·
دلم برای باغچه میسوزد -ازفروغ فرخزاد ·
برایت سبز میگردم ·
عيد در ادبيات مولانا جلال الدين بلخي ·
بزرگداشت از سید ابو طالب مظفری -در قند پارسی ·
مثنوی مولانا از دیدگاه روانشناسی وعرفان ·
دستمال يار :از سید ابو طالب مظفری ·

Login »