عدم تعادل و توازن در متن های دانشنامه هزاره!

نگارنده: نبي قانع زاده

*****
زمانیکه مطالب و مدخلهای دانشنامه را مطالعه می نمایی به مطالب برمی خوری که بیطرفی دانشنامه زیر سوال میرود زیرا این اثر در آینده و حال منبع و ماخذ محقیقین و پژوهشگران داخلی و خارجی قرار خواهد گرفت.
پس این کتاب منبع و ماخذ بنا به ادعای گردانندگان و یا شورای علمی این اثر، موضوعات را که طرح می کنند بیطرفانه است؟
اما زمانیکه این کتاب منبع را مطالعه می کنیم ، به مطالب بر می خوریم که اصل بیطرفی زیر سوال میرود آگاهانه و یا نا آگاهانه مدخل نویسها در مواردی در ذهن خواننده ها نظرات و دیدگاهای خودرا القا نموده است.
بی طرفی را دهخدا در فرهنگ لغت اش چنین معنا می کند: «بیطرفی یعنی؛عدم دخالت در دسته بندیهای سیاسی ،عدم تعصب و جانبداری.»
سوال اینجاست که آیا اصل بیطرفی رعایت شده است؟
و آیا عدم دخالت دردسته بندی های سیاسی و عدم تعصب و جانبداری در نظر گرفته شده است؟
قبل از اینکه وارد بحث شویم لازم است که یاد آوری گردد که نفس کار و اقدام به دانشنامه نویسی یک اقدام بزرگ و تاریخی است ولی اشتباهات که رخ داده است نیاز به اصلاح دارد.
به چند مورد که در دانشنامه موفق به مطالعه آن شده ام انگشت گذاشته و مورد بررسی قرار میدهم:
اول : در چند روز گذشته بخشی از نقدها و انتقادها از دانشنامه هزاره بیشتر روی کتاب جنجالی اسطوره شکسته چرخیده است منتقدین به این باورند که اسطوره شکسته بیشتر به یک فحش نامه می ماند تا یک اثر تحقیقی و علمی ، نویسنده بیشتر عقده های شخصی خودرا در این اثر بیرون ریخته است تا حدی که حتا نویسنده اش تا به حال حاضر نشده است که مسولیت این کتاب را به عهده بگیرد هرچند نام نویسنده این کتاب بنام غلام حسین آزادی است که این نام وجود خارجی ندارد واضح و روشن است که نام مستعار است اکثریت به این باوراند که نویسنده این کتاب مسیح ارزگانی است و تا بحال هم علی نجفی یا مسیح ارزگانی حاضر نیست که مسولیت این اثر را بپذیرد! شاید بعد از نشر در دانشنامه آقای مسیح ارزگانی مسولیت کتاب را متقبل گردد!
برفرض پذیرش این ادعا ؛ که برای اسطوره شکسته هم جایگاهی در این دانشنامه تعریف کرد و دانشنامه نویسان عزیز هم چنین کرده اند.
در باره اسطوره شکسته در صفحه 444 دانشنامه هزاره بطورمفصل درباره کتاب توضیح داده شده است.
به نظر میرسد که اسطوره شکسته مطابق معیارهای نویسنده اش معرفی شده است اگر به شخص موهوم یعنی غلام حسین آزادی یا مسیح ارزگانی پیشنهاد میگردید که کتاب اسطوره شکسته را معرفی کنید همین را که در دانشنامه نوشته است ، می نوشت و غیر از این را نمی نوشت.
دانشنامه نویسان عزیز بعد از معرفی این اثر موهوم حتا دفاعیه نویسنده اسطوره شکسته را هم از قید قلم بیرون نمانده اند ، در صفحه 444 در اخر ستون دوم چنین آورده اند”ضمیمه این کتاب با عنوان «گفتگوهای مجازی و پاسخهای آزادی» به پاسخهای که مولف کتاب به دیدگاه ها و انتقادات خوانندگان داده ، اختصاص یافته است ”
دغدغه دانشنامه نویسان در اینجا چگونه قابل توجیه است؟
بهر حال! «اسطوره شکسته» مدعی و بیانگر یک دید و یک جریان سیاسی است و در مقابل این دید، دیدگاه و جریان دیگری است که «نشریه امروزما» از آن نمایندگی می کند، خدا انصاف دهند دانشنامه نویسان مارا که شرایط را طوری قرار دادند که نشریه امروزما را با اسطوره شکسته مقایسه نماییم !
ولی چاره نیست برای اینکه ما بتوانیم منظور خود را به مخاطبین این نقد منتقل کرده باشیم این مقایسه را انجام میدهیم!
زمانیکه دانشنامه نویسان عزیز می آیند امروزما را معرفی می کنند عدم بیطرفی در اینجا کاملا مشهود میگردد؛ «نشریه امروز ما» در صفحه 616 تقریبا در یک صفحه یعنی در دو ستون به معرفی گرفته میشود در بخشی از این معرفی چنین می خوانیم: «عزیزرویش در خاطراتش یاداور میشود که او در ماه دلو 1373 ش با نامه عبدالعلی مزاری به بخش فرهنگی دفتر حزب وحدت اسلامی افغانستان در پاکستان معرفی شده است.» در اینجا دانشنامه نویسان عزیز فراموش می کنند که در اینجا نقل قول می کنند در نقل قول باید دخل تصرف نگردد چنانچه در نقل قولها نسبت شهید صادقی نیلی این امر کاملا رعایت شده است بطور مثال در صفحه 207 در باره کتاب «ابوذرانقلاب »که نویسنده اش علی نجفی یا مسیح ارزگانی است کتاب به معرفی گرفته میشود در قسمت از معرفی آمده است ……..همچنین او در خاطراتی از همسنگران ، همراهان ، شاگردان و دوستان صادقی را باعنوان «شهید صادقی در آینه خاطرات» نقل میکند. مقاله ای دیگری هم با عنوان «طراحان و عاملان حادثه شهادت استاد » در اینجا در قسمت امانت نقل قولها اصول رعایت میگردد.
از همینجا دانشنامه نویسان عزیز بطور نرم و شاید هم نا آگاهانه پیش داوری های خودرا در این قالب به حافظه تاریخ و پژوهشگران آینده منتقل می کنند و به نکات ومسایلی که اهمیت آوردن آن در دانشنامه زیاد مهم نبوده است در این کتاب برجسته میگردد! مطالب مهم و تاثیرگزار نشریه (امروزما) فراموش میگردد در ارتباط با این نشریه به نکات روی می آورند که اصل بیطرفی زیرسوال میرود! ؟
مثلا ؛ در آخر ستون دوم چنین می نویسد:”امروزما درسبک نویسندگی اش متاثراز آثار علی شریعتی بود” ضرورت این داوری در اینجا چه بوده است؟
در صفحه 617 ستون اول از قول اقای محمد محقق یکی از رهبران حزب وحدت می نویسد:«محقق در نامه ای در تاریخ 20 سنبله 1374ش خطاب به نعمت الله بلاغی ، دکتر طالب و عباس دلجو مسولان سیاسی دفتر پشاور حزب وحدت ، ادعا کرد که نویسندگان این نشریه صراحتا مبارزه با مذهب را شروع کرده کرده اند….و از شورای مرکزی خواستار قطع بودجه امروزما را در خواست کرد.»
در ادامه واکنش منفی دیگری را از حزب حرکت اسلامی را برجسته کرده است و چنین آورده است:«در جبهه مخالف (حرکت اسلامی) گروه با نوشتن کتاب روشنفکر امروزما و جمع آوری فتوا سعی کردند نیات نویسندگان امروز ما را زیر سوال ببرند.»
در اینجا دو نکته وجود دارد:
اول : در اینجا اگر دیدگاه دانشنامه نسبت به اسطوره شکسته و امروز ما مقایسه گردد شاید شدیدترین واکنشها نسبت به کتاب موهوم اسطوره شکسته وجود دارد اما هیچ واکنش منفی نسبت به آن در دانشنامه منعکس نمی گردد.
دوم: اما واکنش های منفی نسبت به امروز ما در دانشنامه برجسته میگردد.
در حالیکه پشتبانی عمومی در سطح جامعه ، مردم ، محافل حوزوی ، علمی و دانشجویی بسیار شدید و چشمگیر بود اکثریت طلاب با قاطعیت از این نشریه حمایت میکردند و این حمایتها در نشریات ان زمان وجود دارد و عزیزان دانشنامه فقط دو واکنش منفی ومعنا دار که نسبت به این نشریه وجود داشته است برجسته نموده اند.
بطور مثال در شماره یازدهم صفحه 14 امروزما دو نامه که پشتیبانی از خط مشی نشرات امروز ما میباشد منتشر کرده است نقل قول می نماییم:
1.نامه یی از طرف کلیه کانون های فرهنگی حزب وحدت اسلامی ، مجامع ورزشی ، اصناف و اتحادیه های تعاونی ، انجمنهای اسلامی و دانش اموزان ، هیات عزاداری و طلاب و اساتید حوزه علمیه مشهد.
2.جمعی ازطلاب از دارالعلوم جعفریه پاراچنار.
تعجب آور اینکه تعدادی از عزیزان دست اندرکار دانشنامه در زمان فعالیت های نشراتی امروزما در محافل فرهنگی آن زمان حضور داشتند و معلوم نیست که چرا نسبت به آنها چشم پوشی شده است؟! آن همه پشتیبانی و استقبال را نادیده گرفته اند؟
بطور مثال خودم در آنزمان شاهد و……بودم اگر یک شماره این نشریه در یکی از شهر ایران میرسید و این نشریه با هزینه های شخصی توسط مردم تکثیر میگردید علاوه برآنکه نشر و تکثیر این نشریه در ایران مواجه به خطر های امنیتی نیزبود و تکثیر کنندگان آن با درک خطر به ریسک نشر و پخش ان می پرداختند تعدادی از کسانیکه ریسک تکثیر و نشر امروزما را متقبل شده بودند دچار مشکلات هم شدند تاونهای نیز پرداختنه اند و چطور این بخش را عزیزان ما فراموش کرده اند؟
حالا فرض را براین می گیریم که عزیزان دست اندرکار دانشنامه دست به نشرآن همه پشتیبانی را نمی زدند حداقل اقدام به بی انصافی هم نمی کردند! دو واکنش بسیار ضعیف ومنفی را نسبت به این نشریه وزین و تاثیرگزار را به حافظه تاریخ نمی سپردند توجیه این بی انصافی را نمیدانم چگونه تفسیر کرد؟
بطور نمونه دو نشریه که بیطرفانه به معرفی گرفته شده است در اینجا می آوریم:
الف: در صفحه 437 در دوستون نشریه استقامت ارگان نشراتی حرکت اسلامی کاملا بیطرفانه مطابق معیارهای دست اندرکاران نشریه استقامت معرفی میشود.
ب: از نشریات جدید درزمان حاکمیت کرزی که منتشر شده است هفته نامه اقتدار ملی است این نشریه بیطرفانه معرفی میشود.
نکته که باید اینجا یاد آور شد که بعضی عزیزان دست اندرکار بدفاع از مستعار نویسی اسطوره شکسته استدلال میکردند که نشریات امروزما و حبل الله هم با نامهای مستعار مقاله داشتند در حالیکه این مقایسه فرق زیاد دارد امروز ما و حبل الله وابسته به آدرسهای مشخص و ارگانهای شناخته شده بودند اما اسطوره شکسته مربوط کدام ارگان بوده است ؟ و غلام حسین آزادی کیست؟
مشکل دیگر عزیزان ما در این رابطه اینست که اسطوره شکسته با اینکه یک اثر مجهول و موهوم است به حیث منبع استفاده شده است!
دوم: درصفحه 558 به معرفی آقای محمد اکبری می پردازد که این معرفی نزدیک به هفت صفحه میگردد ، در صفحه 559 در وسط ستون دوم آشکارا علیه شورای اتفاق موضع میگیرد و چنین می نویسند:«با پیوستن برخی عناصر ناهمگون به شورای اتفاق و ناتوانی در زدودن اختلافها ، بین دسته جات مختلف زیر مجموعه ای آن نزاع در گرفت که دامنه آن تا سالها و حتا پس از شکل گیری دولت موقت در کابل ادامه داشت» کلمه عناصر نا همگون از کدام منظر در اینجا استفاده شده است؟ آیا شورای اتفاق منحله این موضع و این نسبت را می پذیرد؟ آیا در اینجا اصل بیطرفی رعایت شده است؟
در ادامه در صفحه 561 در ستون اول در موضع دفاع از حزب محمد اکبری (پاسدارن جهاد اسلامی) میپردازد:«به باور برخی ، این دیدگاه که پاسدارن جهاد اسلامی با تشویق سپاه پاسداران ایران ایجاد شده ، صحت ندارد » بهترآن بود این تکه را در دانشنامه نمی آوردند، ضرورت آوردن این دفاعیه ، چه را میرساند؟
سوم: در صفحه 688 سید حسین انوری را معرفی می کند این معرفی به دو صفحه و چهار ستون میرسد نکات برجسته زندگی آقای انوری در متن مطابق معیارهای شخصی انوری معرفی میگردد اما نکته ایکه او در کنار نیروهای مسعود در مقاومت غرب کابل قرار گرفت ، میگذرد! انوری یکی اشخاص متهم در حادثه افشاراست ولی دانشنامه دفاعیه ای وتبرئه نامه آقای انوری را در ستون چهارم در صفحه 690 آورده است وچنین می نویسد:”انوری درسال 1391ش با صدور اعلامیه ای ، خودرا از این اتهام مبرا کرد خواهان برگزاری مناظره با حضور محمد قسیم فهیم ، کریم خلیلی ، عبدالرسول سیاف ، محمد اکبری ، و محمد محقق شد تا واقعیت برای مردم روشن شود”
نشر این دفاعیه در اینجا اصل بیطرفی دانشنامه را زیر سوال میبرد و آوردن آن در اینجا چگونه توجیه و تفسیر گردد؟
در عنوان معرفی مرحوم اقای انوری فعال سیاسی و نظامی ثبت شده است در حالیکه شهید ابوذرغزنوی درصفحه 209 به عنوان فرمانده مخالفین معرفی میگردد دو عنوان که جانبدارانه است.
چهارم: در صفحه 283کتاب احیای هویت در یک ستون در نیم صفحه معرفی میشود این کتاب که حاوی چند سخنرانی شهید مزاری است برای معرفی این کتاب در صفحه 284ستون اول در باره کتاب احیای هویت چنین می نویسد:”موضوع های عمده سخنرانی هاست:نقش نیروهای مردمی و جهادی در شورشها ، جنگهای داخلی کابل به خصوص جنگهای …….”
کلمه شورش در موضوع کتاب احیای هویت ، از کدام دید و زوایه آورده شده است؟
پنجم: در صفحه 527 در معرفی افشار، ضمن بررسی نکات تاریخی افشار، نکته ایکه در باره افشار می نویسد:”منطقه موسسه علوم اجتماعی و پلی تخنیک پایگاه فرماندهی عبدالعلی مزارای ، رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان شد” در حالیکه علوم اجتماعی مرکز حزب وحدت بود که در این مرکز رهبر حزب وحدت استاد مزاری حضور داشت. زیرکانه کلمات چیده است!
نکته ایکه در باره افشارباید می آمد مزار شهید اسماعیل بلخی میباشد که شاید از روی غفلت فراموش شده باشد.
یاد آوری از محقق افشار در بخش افشار خالی از لطف نبود چنانچه افراد کم وزن تر از وی در بخشهای دیگر به معرفی گرفته شده است.
ششم: در صفحه 718به معرفی کوتل اُونی می پردازد ضمن بر شمردن نکات تاریخی و مقاومت های که درچهارمرحله در این کوتل اتفاق افتاده است بررسی میگردد اما در مرحله سوم مقاومت که در این کوتل شکل گرفته است بعد از کوتادی 7 ثور است یکی از افراد کلیدی که در شکل گیری این مقاومت نقش اساسی داشت مرحوم ارباب غریب داد میباشد وافراد دیگری را نمی توان نقش آنرا نا دیده گرفت شهیدحاجی عبدالحسین محمدی و ارباب میر خادم است که به فراموشی گرفته شده است اما از ضامن علی محقق دیمیردادی و سید محمدحسین علوی(معروف به علوی قل غلام حسین) به نیکویی یاد میگردد و نقش شان دراُونی برجسته میگردد و این برجسته سازی ها و گرایشهای یک جانبه است که در بخشهای دیگر این نا متوازنها را نیز شاهد هستیم.
هفتم: تعدادی از افراد که باید جایگاهی در این کتاب میداشت به فراموشی سپرده شده است بطور نمونه از هزاره های کویته جواد ایثار ، از هزاره های خاوری ایران غلام رضا انصاری که دو دوره نماینده مجلس در ایران بوده است و از سران سازمان مجاهدین مستضعفین سید محمدعالم امینی نام گرفته نمی شود
و عزیزان دانشنامه نویس در بعضی جا سخت گیر میشوند از شیخ حسن اللهیاری و شبکه اهل البیت چشم پوشی می کنند و آثار دیگری را مانند این سه اثر آتی ؛ مانند «انقلاب کربلا از دیدگاه اهل سنت» نویسنده اش عبدالمجید ناصری داوودی است در صفحه 678 معرفی میگردد.
و یا در صفحه 653 ستون دوم اثری بنام «انجام شناسی تطبیقی براساس حکمت ملاصدرا و امام خمینی» را پیشکش خوانندگان میکنند که نویسنده اش محمدامین صادقی ارزگانی است.
در صفحه 669 ستون اول به معرفی کتابی تحت عنوان«انسان کامل از نگاه امام خمینی و عارفان مسلمان» به بررسی گرفته میشود که بازهم نویسنده اش محمد امین صادقی ارزگانی است.
هشتم: در صفحه 190 ابراهیم بیگ نرگس تخت عنوان میران شورشی دوره عبدالرحمن معرفی میگردد و در صفحه 193 ابراهیم خان گاو سوار از رهبران ضد حکومتی لقب داده میشود این معیار را عزیزان ما از کجا در آورده اند؟
واژه شورش برای قیام و دفاع مردم هزاره در مقابل حاکمیت جبارانه عبدالرحمن خان توجیه کردنش بسیار سخت خواهد بود.
نهم: در چیدن معرفی شخصیتها روابط شخصی ، عاطفی و…..و….. دست اندرکاران دانشنامه نسبت با شخصیها کاملا مشهود است برای بعضی افراد سنگ تمام گذاشته شده ، مثلا برای عزیزان شاعر و داستان نویس حد اکثر تلاش شده که بطور مطلوب و شایسته ازانها اسم برده شود ویا مثلا برای آبی میرزا در صفحه 63نزدیک به دوصفحه نوشته شده است در حالیکه نسبت به شخصیتهای موثرو تاثیر گذار در تاریخ و جامعه بسیار سطحی و حتا کم لطفی هم شده است.
دهم:در صفحه 119 در باره آشک چنان توضیحات ارایه میگردد که فکر می کنی که این کتاب آموزش آشپزی است در حالیکه باید توضیح داده میشد که ربط آشک به هزاره ها چیست؟
یازدهم: علیرغم ادعای علمی عمل نمودن دوستان ، متاسفانه به منابع استناد میگردد که درمحافل علمی قابل اعتبار نیستند مثل استناد به ویکی پیدیا ، وبلاک ها و…… مثلا دانشجویان در محافل علمی اگر مقاله ای بنویسند از ویکی پیدیا استفاده کنند اعتبار مقاله را پایان خواهد آورد.
شخصیتهای که در مقدمه کتاب ردیف شده است آدمهای بااعتباری هستند خود شان با اسم رسم خود بنویسند نیاز به مستند سازی به وبلاگ فلان شخص موهوم و ویکی پیدیا نیست.
دوستان عزیز یاداوری این نکات به این معنی نیست که کار ارزشمند شما را ارج گزاری نکنیم کارتان قابل ستایش است.
امیدواریم که کارها با اصلاحات در آینده ادامه یابد و یک اثر ماندگاربرای تاریخ و نسلهای اینده و پژوهشگران تقدیم گردد.
نکته ای را که قابل یاد اوری میدانم اینست بعضی اصول پذیرفته شده وجود دارد مانند قیام های آزادیبخش ، استقلال طلبانه ، عدالتخواهانه و مبارزات آزادیخواهانه در تاریخ وجود دارد که نمیشود تحت عنوان بیطرفی در مقابل آنها بی خاصیت بود مانند حرکتهای ، گاندی ، چیگورا و……دوستان شورای علمی در دایره دانشنامه هزاره در محذوریت خود را قرار ندهند با جرات و شهامت اسنادی را به محققین تقدیم نمایند که هویت واقعی هزاره ها به آیندگان معرفی گردد.
من نمونه های از دانشنامه معتبر انگلیسی زبان(بریتانیکا) را در باره شخصیتهای مانند احمدشاه مسعود و ملاعمر را که معرفی می کند دانشنامه موضع میگیرد بی خاصیت نیست.
احمدشاه مسعود:
https://www.britannica.com/biography/Ahmad-Shah-Masoud
ملاعمر:
https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Omar

ویا فردیکه ولیعهد اتریش را کشت:
https://www.britannica.com/biography/Gavrilo-Princip

نمونه های دیگری نیز وجود که دوستان می توانند برای اطلاعات بیشتر به این دانشنامه و دانشنامه های دیگر مراجعه نمایند.

دیدگاه خودرا بنویسید

ایمیل *
نام *
دیدگاه *
اگر میخواهید عکس تان در کنار نظر تان قرار گیرد لطفا به سایت گراواتار مراجعه کنید

  • 22
  • عقرب
  • 1398
  • 13
  • November
  • 2019
  • 15
  • ربیع الاول
  • 1441

عضویت در کانون